Səssizlərin səsi, yoxsa mərkəzdəkilərin səsi?
Bu podkast Tribun məcmuəsi tərəfindən hazırlanmışdır və eyni vaxtda fars və Azərbaycan türkcəsində, Instagram, Facebook və “Tribun.one” ünvanlı Tribun saytında yayımlanır.
Təbriz Şəhər Şurasının üzvü cənab Rəsul Bərginin son çıxışlarından bəzi məqamlar ətrafında
Son yüz ildə, istər şahənşahlıq İranında, istərsə də İslam Respublikasında, Azərbaycan mərkəzdəkilər üçün, yumşaq ifadə ilə desək, çox vaxt «özününkü olmayan» sayılıb.
Əlbəttə, həmin mərkəz nümayəndələri Azərbaycanı tərifləməyi də əsirgəməyiblər.
Paradoks məhz bundadır.
Azərbaycan kimliyinin bir hissəsi təsdiqlənib ki, həmin kimliyin başqa bir hissəsi inkar edilsin.
Başqa bir paradoks da var və bunu anlamaq çətin deyil: Azərbaycan haqqında təriflər, əsasən, azərbaycanlı olmayanlara həvalə edilib. Azərbaycanın dilini, mədəniyyətini və tarixini inkar etmək üçün isə çox vaxt azərbaycanlı mənşəli şəxslər seçilib. Onlar öz dillərindən və cəmiyyətdəki mövqelərindən istifadə edərək mərkəzin baxışını yenidən istehsal etməyə hazır olublar.
Bu şəxslər bir cümlədə «Azərbaycan İranın başıdır» deyiblər, növbəti cümlədə isə, əslində, həmin «başın» dilinin kəsilməsinin zəruriliyindən danışıblar.
Əgər türk sülalələri tarixin müxtəlif dövrlərində İranın qorunması və bütövlüyü uğrunda vuruşublarsa, bu günün azərbaycanlıları da İranın müdafiəsi və abadlaşdırılması üçün çalışıblarsa, bu səylər təqdir olunub. Ancaq Azərbaycandan assimilyasiyaya, azərbaycanlılara qarşı ayrı-seçkiliyə və türk düşmənçiliyinə etiraz edən ən kiçik bir səs belə ucalanda, həmin səs çox vaxt mərkəzçi qüvvələrin qəzəbi ilə qarşılaşıb.
Hər iki dövrdə — həm monarxiya, həm də İslam Respublikası dövründə — hakim ideologiyanın bu işi könüllü şəkildə görməyə hazır adamları az olmayıb.
Bu cərəyanın bütün nümunələrini sadalamaq bu podkastın mövzusu deyil. Buna heç ehtiyac da yoxdur.
Amma tanınmış nümunələrdən birini xatırlatmaq olar: Ərdəbil vilayətində Vəli-fəqihin nümayəndəsi Seyid Həsən Amili.
Uzun illər onun Azərbaycan Respublikası haqqında çıxışlarının mühüm bir hissəsi elə bir ritorik çərçivədə qurulub ki, Azərbaycanın zəifliyi dünyəviliyi, Qərb və NATO ilə əlaqələri, eləcə də İslam Respublikasının siyasi və mədəni modelindən uzaqlaşması ilə əlaqələndirilib.
Bu yanaşmada hətta Azərbaycan Respublikası əhalisinin həyat tərzi də hərbi və siyasi məsələyə çevrilirdi.
Məsələn, deyilirdi ki, mahnı oxuyan və ya spirtli içki içən əsgər öz torpağını azad edə bilməz.
Bu cür mühakimə, nəticə etibarilə, aydın bir fərziyyəyə söykənirdi:
Azərbaycan Respublikası güclü olmaq istəyirsə, İslam Respublikasının siyasi və mədəni modelindən uzaqlaşmamalıdır.
Lakin İkinci Qarabağ müharibəsi bu iddiaları real sınaq qarşısında qoydu.
Müharibənin 44 günü ərzində İranın azərbaycandilli əhalisinin böyük bir hissəsi — istər Azərbaycan bölgəsində, istərsə də İranın digər ərazilərində yaşayanlar — döyüşlərin gedişini diqqətlə izləyirdi.
Sosial şəbəkələrdə Araz çayının cənubunda insanların hərbi əməliyyatları izləməsini əks etdirən foto və videolar yayılırdı. İnsanlar həyəcan, narahatlıq, sevinc göz yaşları və böyük coşqu ilə cəbhədə baş verənləri izləyirdilər.
Digər tərəfdə isə müasir hərbi təlim keçmiş, müxtəlif ölkələrdə istehsal olunan texnikadan istifadə edən bir ordu var idi. Hərbi əməliyyatlarla yanaşı, əsgərlərin mahnı oxuduğu və musiqi dinlədiyi videolar da yayılırdı.
Hər halda, müharibənin reallığı İranın rəsmi ritorikasının bir hissəsində — o cümlədən Ərdəbildə Seyid Həsən Amilinin çıxışlarında — uzun illər ərzində yaradılmış mənzərəyə uyğun gəlmirdi.
Bu məqam bizim müzakirəmiz üçün əhəmiyyətlidir.
Amma bu podkastın əsas mövzusu Seyid Həsən Amili deyil.
Əsas mövzu mərkəzçi qüvvələrin Azərbaycan Respublikasına qarşı hücum ritorikasına qoşulan şəxslərin sonrakı taleyidir.
Son illərdə Təbriz Şəhər Şurasının üzvü Rəsul Bərginin çıxışları Amilinin çıxışlarından fərqlənib.
Rəsul Bərgi Azərbaycanın dil və mədəniyyət hüquqlarını, Azərbaycan xalqını müdafiə edən, Azərbaycana qarşı ayrı-seçkiliyə açıq şəkildə etiraz edən mövqedən çıxış edib. Təbriz əhalisinin dili və mədəni kimliyi haqqında mövqeləri də göstərir ki, bu məsələlər onun çıxışlarında öz yerini qoruyur.
Azərbaycanın mədəni və iqtisadi inkişafı, Təbrizin abadlaşdırılması da onun daim diqqət yetirdiyi məsələlərdəndir.
Ən vacibi isə budur ki, o, bu məsələləri Azərbaycan Respublikası və ya başqa hər hansı xarici ölkə ilə əlaqələndirməyib.
Bu fərq son dərəcə vacibdir.
İran Azərbaycanı əhalisinin hüquqlarını müdafiə etmək daxili məsələdir.
Təbrizin iqtisadi və mədəni inkişafına çalışmaq daxili məsələdir.
Türk dilini müdafiə etmək, Azərbaycanın mədəni irsini qorumaq və ayrı-seçkiliyə qarşı çıxmaq da həmin bölgənin öz əhalisinin məsələsidir.
Bunları xarici bir dövlətin adına yazmaq olmaz və yazılmamalıdır.
Məhz buna görə İran Azərbaycanında yaşayan bir çox insanın Rəsul Bərgi haqqında təsəvvürü Ərdəbildəki Vəli-fəqih nümayəndəsi haqqında formalaşmış təsəvvürlə eyni ola bilməz.
Amma məhz bu səbəbdən, belə bir keçmişə malik şəxsin Azərbaycan Respublikasına qarşı işlədilən rəsmi ritorikanın müəyyən hissələrini təkrarlaması diqqətlə araşdırılmalı məsələdir.
Cənab Bərgi çıxışlarının bir hissəsində sərhədlərin mümkün dəyişdirilməsindən və Azərbaycan Respublikasının İrana birləşdirilməsindən danışır. Bunlar mərkəzdəki İranşəhri çevrələrinin illərdir irəli sürdüyü, Seyid Həsən Amilinin də dəfələrlə təkrarladığı xəyallardır.
Cənab Bərgi nə diplomatdır, nə də ölkənin xarici siyasətinə cavabdeh şəxs. Bununla belə, belə bəyanatların müxtəlif şəxslərin dilindən səsləndirilməsinə şərait yaradan məsul şəxslərə Ermənistanın yaşadığı təcrübəni xatırlatmaq bəlkə də faydalı olardı.
Azərbaycan Respublikası işğal altındakı torpaqlarını azad etdikdən sonra Paşinyan ultramillətçi müxaliflərinə dəfələrlə belə bir fikir bildirib: «Azərbaycanın sərhədlərini şübhə altına almaq, öz sərhədlərimizi şübhə altına almaqdan başqa bir şey deyildi. Bu isə istənilən ölkənin təhlükəsizliyi üçün ən böyük təhlükədir».
Bütün bunları onu gözdən salmaq üçün demirik.
Onun əvvəlki bütün sözlərini və mövqelərini şübhə altına almaq üçün də demirik.
Sadəcə, bir sual vermək istəyirik:
Nə baş verib?
Niyə İran daxilində Azərbaycana qarşı ayrı-seçkiliyə etiraz etmiş bir şəxs birdən-birə Azərbaycan Respublikasını hədəfə alır və bəzi məsələlərdə illərdir mərkəzdəki rəsmi çevrələr tərəfindən yaradılan və təkrarlanan ritorikaya yaxınlaşır?
Bu dəyişiklik onun bütün mövqelərinin dəyişməsi demək deyil.
Amma daha böyük bir problemin əlaməti ola bilər.
İran Azərbaycanının siyasi tarixində dəfələrlə rast gəldiyimiz bir problem:
Azərbaycanın hüquqlarını müdafiə etmək üçün azərbaycanlı insanın əvvəlcə Azərbaycan Respublikasından uzaq olduğunu sübut etməyə məcbur qalması.
Daxili hüquqların müdafiəsi ilə qonşu ölkəyə qarşı rəsmi həssaslıqların və ritorikanın yenidən istehsalı arasındakı sərhəd məhz burada bulanıqlaşa bilər.
Azərbaycan Respublikasına qarşı təbliğatın müəyyən hissəsinin ruporuna çevrilmək, hətta bu, istəmədən baş versə belə, fəxr ediləsi bir iş deyil.
ABŞ-ın Vyetnam müharibəsi zamanı Amerikada kimsə sadəcə Pentaqonun dediklərini təkrarlasaydı, bunun özündə xüsusi bir məziyyət olmazdı.
Əhəmiyyətli olan Vyetnam xalqının çəkdiyi əzabları sorğulayan, hakimiyyətin rəsmi mövqeyinə meydan oxuyan ziyalıların və yazıçıların səsi idi.
Azərbaycan məsələsində də mahiyyət eynidir.
Müstəqil səs o səs deyil ki, həmişə hökumətlə razılaşsın və ya həmişə ona qarşı çıxsın.
Müstəqil səs odur ki, hakimiyyətin onun baxış bucağını müəyyənləşdirməsinə imkan verməsin.
Seyid Məhəmmədhüseyn Şəhriyar bu baxımdan maraqlı nümunədir.
O, Azərbaycan mədəniyyəti, dili və xalqı ilə əlaqəsini möhkəmləndirdikdən sonra Azərbaycan əhalisi arasında geniş rəğbət qazandı. Eyni zamanda, İranda böyük ədəbi şəxsiyyət kimi tanındı və İran sərhədlərindən kənara çıxan bir mövqe əldə etdi.
Hakimiyyət mərkəzi ilə eyni səslə danışmaq nə sənətdir, nə də bu işi görənlərin sayı azdır.
İran Azərbaycanının məsələləri İran Azərbaycanı əhalisinin məsələləridir.
İranda yaşayan azərbaycanlı türklərin və digər xalqların məsələləri də bu ölkənin öz əhalisinə aiddir.
Onlar sərhədin o tayındakı xalqlarla mədəni və dil baxımından ortaq cəhətlərini yaxşı bilirlər. Lakin bu ortaq cəhətlərin mövcudluğu o demək deyil ki, İranda tarixən mövcud olmuş ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması İran sərhədlərindən kənarda həll olunmalıdır.
İran azərbaycanlılarının dil və mədəniyyət hüquqlarını müdafiə etmək, öz bölgələrinin inkişafına nail olmaq, azadlıq, demokratiya və rifah uğrunda çalışmaq üçün kənardan göstəriş almağa ehtiyacları yoxdur.
Bahalıq, müharibə, ayrı-seçkilik və İran əhalisinin üzləşdiyi bir çox başqa problemlər İranın daxili məsələləridir. Ölkənin idarə olunması və bu problemlərin həlli üçün məsuliyyət də, ilk növbədə, İran daxilindəki hakimiyyət strukturlarının üzərinə düşür.
Bu cəmiyyət öz problemlərini tanımaq və onların həlli uğrunda mübarizə aparmaq üçün kifayət qədər təcrübəyə, tarixi yaddaşa, siyasi və sosial imkanlara malikdir.
Bu problemlərin böyük bir hissəsi son yüz il ərzində İranın daxilində və ölkəni idarə etmiş iki siyasi sistemin siyasəti çərçivəsində formalaşıbsa, onların həlli yolları da, ilk növbədə, İran cəmiyyətinin özündə axtarılmalıdır.
Məhz buna görə İran azərbaycanlılarının mədəni, dil və kimlik məsələlərinə həssaslığını bu və ya digər xarici dövlətin iradəsi ilə izah etmək problemi aydınlaşdırmır. Əksinə, belə yanaşma özü də problemin bir hissəsinə çevrilə bilər.
Təcrübə göstərib ki, bu iddialar azərbaycanlı ziyalıların dilindən səsləndiriləndə fərqli təsir yaradır.
Çünki hakimiyyət mərkəzinin rəsmi nümayəndəsinin dilindən eşidilən sözün bir mənası var. Eyni söz əvvəllər Azərbaycanın hüquqlarını müdafiə etmiş bir şəxsin dilindən səslənəndə isə tamam başqa məna qazanır.
Bəlkə də bu podkastın əsas sualı elə budur:
Səssizlərin səsi olmaq, hakimiyyətin səsini başqalarına qarşı təkrarlamaq demək deyil.
Müstəqil səs eyni zamanda İran Azərbaycanı əhalisinin hüquqlarını müdafiə etməyi, ayrı-seçkiliyi tənqid etməyi və başqa xalqlar və ölkələr haqqında rəsmi mövqelər qarşısında öz intellektual müstəqilliyini qorumağı bacarmalıdır.
Tənqidçilərin fikrincə, İslam Respublikasının son illərdə xarici siyasət sahəsində yol verdiyi mühüm səhvlərdən biri Azərbaycan Respublikası ilə münasibətlərdə tutduğu mövqe və müəyyən dövrlərdə Rusiya və Ermənistanla nümayiş etdirdiyi uzlaşma olub. Bu məsələyə dair ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Bununla belə, bir məqamı nəzərdən qaçırmaq olmaz: hər hansı hökumətin xarici siyasəti öz əhalisinin bir hissəsinin hissləri və tarixi təcrübəsi ilə ziddiyyət təşkil etdikdə, bunun daxili siyasi nəticələri də ortaya çıxır.
Seyid Həsən Amilinin təcrübəsi də insanların gözü qarşısındadır. Bu təcrübə göstərir ki, rəsmi ritorika ilə cəmiyyətin reallığı arasındakı məsafəni eyni sözləri təkrarlamaqla əbədi olaraq aradan qaldırmaq mümkün deyil.
Məsələ Azərbaycan Respublikasını sevmək və ya sevməmək deyil.
Məsələ budur:
İran Azərbaycanını olduğu kimi görmək mümkündürmü? Yoxsa onu izah etmək üçün hər dəfə mütləq bir xarici düşmən tapmalıyıq?
Daha çətin sual isə budur:
Mərkəzdəki hakimiyyət çevrələrinin Azərbaycan Respublikasına qarşı irəli sürdüyü iddiaları təkrarlamaq, həqiqətənmi İran Azərbaycanının hüquqlarını müdafiə etmək üçün ödənilməli olan bədəldir?
Bəlkə də artıq Azərbaycanı nə Tehranın rəsmi təbliğatının pəncərəsindən, nə də başqa bir gücün baxış bucağından görməyin vaxtıdır. Onu öz xalqının təcrübəsi, tarixi və istəkləri əsasında anlamağa çalışmalıyıq.
Bu, İrandan uzaqlaşmaq üçün deyil; İran Azərbaycanını olduğu kimi görmək və onun problemlərini yarandıqları yerdə, yəni İranın daxilində həll etmək üçün lazımdır.
Bəlkə də səssizlərin səsi olmağın əsl mənası elə budur.
