صدایِ بیصدایان یا صدایِ مرکزنشینان؟
در حاشیهی چند نمونه از بیاناتِ اخیرِ جناب رسول برگی، عضو شورای شهر تبریز.
آذربایجان در صد سال اخیر، چه در ایران شاهنشاهی و چه در ایران اسلامی، برای مرکزنشینان، اگر بخواهیم از یک فرمولبندی ملایم استفاده کنیم، اغلب «غیرخودی» بوده است.
البته و صدالبته که در شأن آذربایجان، از سوی همان مرکزنشینان، مدیحهسرایی هم شده است.
پارادوکس مسئله دقیقاً همینجاست.
بخشی از هویت آذربایجان تأیید شده تا بخش دیگری از هویت همان آذربایجان انکار شود.
پارادوکس دیگر، و البته قابل فهم، این است که مدیحهسرایی درباره آذربایجان، ترجیحاً به غیرآذربایجانیها سپرده شده است؛ در حالی که برای انکار زبان، فرهنگ و تاریخ آذربایجان، غالباً افرادی از میان آذربایجانیالاصلها انتخاب شدهاند؛ افرادی که حاضر بودهاند از زبان و جایگاه خود برای بازتولید روایت مرکز استفاده کنند.
این بزرگواران، در جمله اول گفتهاند که «آذربایجان سر ایران است» و در جمله دوم، عملاً درباره لزوم بریدن زبان همین «سر» سخن گفتهاند.
اگر سلسلههای ترک در مقاطع مختلف تاریخ برای حفظ و تمامیت کشور ایران جنگیدهاند، و آذربایجانیهای امروز نیز در دفاع از ایران و آبادانی آن کوشش کردهاند، این تلاشها مورد تأیید قرار گرفته است. اما اگر کوچکترین صدایی از آذربایجان برای اعتراض به آسیمیلاسیون، تبعیض ضدآذربایجانی و ترکستیزی بلند شده، همان صدا اغلب با خشم مرکزگرایان روبهرو شده است.
در هر دو دوره، چه در نظام پادشاهی و چه در جمهوری اسلامی، ایدئولوژی حاکم از نیروی داوطلب برای چنین کاری کم نداشته است.
معرفی همه مصادیق این جریان، موضوع این پادکست نیست و حتی ضرورتی هم ندارد.
اما یک نمونه شناختهشده را میتوان یادآوری کرد: سید حسن عاملی، نماینده ولی فقیه در استان اردبیل.
برای سالها، بخش مهمی از سخنان او درباره جمهوری آذربایجان در چارچوب ادبیاتی قرار داشت که ضعف این کشور را به سکولاریسم، روابط آن با غرب و ناتو و فاصله گرفتن از الگوی سیاسی و فرهنگی جمهوری اسلامی نسبت میداد.
در این روایت، حتی سبک زندگی مردم جمهوری آذربایجان نیز به مسئلهای نظامی و سیاسی تبدیل میشد.
از جمله گفته میشد سربازی که آواز میخواند یا مشروب میخورد، نمیتواند سرزمین خود را آزاد کند.
این نوع استدلال، در نهایت به یک پیشفرض روشن میرسید:
اگر جمهوری آذربایجان میخواهد قدرتمند باشد، نباید از الگوی سیاسی و فرهنگی جمهوری اسلامی فاصله بگیرد.
اما جنگ دوم قرهباغ فرصتی فراهم کرد تا چنین ادعاهایی در معرض یک آزمون واقعی قرار بگیرند.
در طول 44 روز جنگ، بسیاری از مردم ترکزبان ایران، در آذربایجان و دیگر مناطق ایران، تحولات جنگ را با دقت دنبال کردند.
در شبکههای اجتماعی، تصاویر و ویدئوهایی از تماشای عملیات نظامی در جنوب رود ارس منتشر میشد؛ مردمی که با هیجان، نگرانی، اشک شوق و شادی، تحولات میدان جنگ را دنبال میکردند.
و در سوی دیگر، ارتشی قرار داشت که آموزش نظامی مدرن دیده بود، از تجهیزات ساخت کشورهای مختلف استفاده میکرد و در کنار عملیات نظامی، تصاویر و ویدئوهایی از آواز خواندن و موسیقی سربازانش نیز منتشر میشد.
واقعیت جنگ، در هر حال، با تصویری که سالها در بخشی از ادبیات رسمی ایران ساخته شده بود و سخنان سید حسن عاملی در اردبیل یکی از نمونههای آن بود، بهسادگی جور درنمیآمد.
این نکته برای بحث ما مهم است.
اما موضوع اصلی این پادکست سید حسن عاملی نیست.
موضوع اصلی، سرنوشت کسانی است که به اراده مرکزگرایان برای حمله به جمهوری آذربایجان تمکین میکنند.
در سالهای اخیر، سخنان آقای رسول برگی، عضو شورای شهر تبریز، از جنس سخنان آقای عاملی نبوده است.
آقای رسول برگی در دفاع از حقوق زبانی و فرهنگی آذربایجان، در دفاع از مردم آذربایجان و در مخالفت صریح با تبعیض علیه آذربایجان سخن گفته است. مواضع او درباره زبان و هویت فرهنگی مردم تبریز نیز نشان میدهد که این موضوع همچنان در سخنان او حضور دارد.
توسعه فرهنگی و اقتصادی آذربایجان و آبادانی تبریز نیز از دغدغههای دائمی او بوده است.
و مهمتر از همه، این مسائل را به جمهوری آذربایجان یا هیچ کشور خارجی دیگری نسبت نداده است.
این تمایز بسیار مهم است.
دفاع از حقوق مردم آذربایجان ایران، یک مسئله داخلی است.
تلاش برای توسعه اقتصادی و فرهنگی تبریز، یک مسئله داخلی است.
دفاع از زبان ترکی، حفظ میراث فرهنگی آذربایجان و مقابله با تبعیض نیز مسئله مردم همین منطقه است.
اینها را نمیتوان و نباید به یک کشور خارجی نسبت داد.
به همین دلیل است که تصویری که بسیاری از مردم آذربایجان ایران از رسول برگی دارند، نمیتواند با تصویری که از نماینده ولی فقیه در اردبیل ساخته شده، یکی باشد.
اما دقیقاً به همین دلیل، وقتی فردی با چنین سابقهای بخشی از ادبیات رسمی علیه جمهوری آذربایجان را تکرار میکند، موضوع ارزش بررسی پیدا میکند.
آقای برگی در بخشی از سخنان خود از تغییر احتمالی مرزها و پیوستن جمهوری آذربایجان به ایران صحبت میکند؛ همان توهمات محافل ایرانشهری مرکز که سالها از سوی آقای حسن عاملی نیز تکرار میشد. آقای برگی نه دیپلمات است و نه مسئول سیاست خارجی کشور. اما شاید یادآوری سرنوشت ارمنستان برای مسئولانی که بیان چنین سخنانی را به افراد مختلف واگذار میکنند، ضروری باشد.
پاشینیان پس از پیروزی جمهوری آذربایجان در آزادسازی اراضی اشغالی، بارها در برابر مخالفان اولتراناسیونالیست خود تأکید کرده است که: «زیر سؤال بردن مرزهای آذربایجان، چیزی جز زیر سؤال بردن مرزهای خودمان نبود و این بزرگترین خطر برای امنیت هر کشوری است.»
نه برای تخریب او.
نه برای زیر سؤال بردن همه سخنان و مواضع قبلی او.
بلکه برای پرسیدن یک سؤال ساده:
چه اتفاقی افتاده است؟
چرا کسی که در برابر تبعیض علیه آذربایجان در داخل ایران سخن گفته، یکباره به جمهوری آذربایجان میپردازد و در برخی موارد به همان ادبیاتی نزدیک میشود که سالها از سوی محافل رسمی مرکز تولید و تکرار شده است؟
این تغییر لزوماً به معنای تغییر همه مواضع او نیست.
اما میتواند نشانه یک مشکل بزرگتر باشد.
مشکلی که بارها در تاریخ سیاسی آذربایجان ایران دیدهایم:
وقتی یک آذربایجانی برای دفاع از حقوق آذربایجان، ناچار میشود ابتدا ثابت کند که از جمهوری آذربایجان فاصله دارد.
این همان جایی است که مرز میان دفاع از حقوق داخلی و بازتولید حساسیتهای رسمی علیه یک کشور همسایه میتواند مخدوش شود.
تبدیل شدن به بلندگوی بخشی از پروپاگاندای ضدجمهوری آذربایجان، حتی اگر ناخواسته باشد، افتخار نیست.
در جریان جنگ آمریکا در ویتنام، اگر کسی در آمریکا صرفاً سخنان پنتاگون را تکرار میکرد، کار ویژهای انجام نمیداد.
آنچه اهمیت داشت، صدای روشنفکران و نویسندگانی بود که درباره رنج مردم ویتنام پرسش میکردند و روایت رسمی قدرت را به چالش میکشیدند.
در مورد آذربایجان نیز مسئله همین است.
صدای مستقل، صدایی نیست که همیشه با دولتها موافق یا مخالف باشد.
صدای مستقل، صدایی است که اجازه نمیدهد قدرت، زاویه دید او را تعیین کند.
سید محمدحسین شهریار نمونه جالبی در این زمینه است.
او وقتی رابطه خود را با فرهنگ، زبان و مردم آذربایجان تثبیت کرد، محبوبیت گستردهای در میان مردم آذربایجان پیدا کرد و در عین حال، در ایران نیز به عنوان یک شخصیت بزرگ ادبی شناخته شد و جایگاهی فراتر از مرزهای ایران پیدا کرد.
همصدایی با مرکز قدرت نه هنر است و نه کاری که متولی و کارگزار کم داشته باشد.
مسئله آذربایجان ایران، مسئله مردم آذربایجان ایران است.
مسئله ترکان آذربایجانی و غیرآذربایجانی ایران نیز مسئله مردم همین کشور است.
آنها از اشتراکات فرهنگی و زبانی خود با مردمانی در آن سوی مرزها آگاهاند؛ اما این آگاهی به معنای آن نیست که رفع تبعیض تاریخی در ایران قرار است در جایی خارج از مرزهای ایران حلوفصل شود.
آذربایجانیهای ایران برای دفاع از حقوق زبانی و فرهنگی خود، برای توسعه منطقه خود و برای رسیدن به آزادی، دموکراسی و رفاه، به سفارش از بیرون نیاز ندارند.
گرانی، جنگ، تبعیض و بسیاری از مشکلاتی که مردم ایران با آنها روبهرو هستند، مسائل داخلی ایراناند. مسئولیت اداره کشور و حل این مشکلات نیز، در درجه نخست، متوجه ساختارهای قدرت در داخل ایران است.
این جامعه به اندازه کافی تجربه، حافظه و توان سیاسی و اجتماعی برای شناخت و پیگیری مسائل خود دارد.
همانگونه که بخش بزرگی از این مسائل در طول صد سال گذشته در داخل ایران و در چارچوب سیاستهای دو نظام حاکم بر کشور شکل گرفتهاند، راهحل آنها نیز در درجه نخست باید در درون جامعه ایران جستوجو شود.
به همین دلیل، نسبت دادن حساسیتهای فرهنگی، زبانی و هویتی آذربایجانیهای ایران به اراده این یا آن کشور خارجی، نه تنها واقعیت مسئله را توضیح نمیدهد، بلکه خود میتواند به بخشی از همان مسئله تبدیل شود.
تجربه نشان داده است که تکرار این ادعاها، وقتی از زبان نخبگان آذربایجانی بیان شود، تأثیر متفاوتی دارد.
زیرا سخنی که از زبان یک مقام رسمی مرکز شنیده میشود، یک معنا دارد؛ اما همان سخن وقتی از زبان کسی بیان میشود که پیشتر مدافع حقوق آذربایجان بوده است، معنای دیگری پیدا میکند.
و شاید پرسش اصلی این پادکست همین باشد:
صدای بیصدایان بودن، به معنای تکرار صدای قدرت علیه دیگری نیست.
صدای مستقل باید بتواند همزمان از حقوق مردم آذربایجان ایران دفاع کند، تبعیض را نقد کند و در برابر روایتهای رسمی درباره مردم و کشورهای دیگر نیز استقلال فکری خود را حفظ کند.
یکی از مهمترین اشتباهات سیاست خارجی جمهوری اسلامی در سالهای گذشته، از نگاه منتقدان، نحوه برخورد آن با جمهوری آذربایجان و همسوییهای مقطعی آن با روسیه و ارمنستان بوده است. درباره این موضوع اختلاف نظرهای جدی وجود دارد، اما یک نکته را نمیتوان نادیده گرفت: سیاست خارجی هر حکومتی زمانی هزینه داخلی پیدا میکند که با احساسات و تجربه تاریخی بخشی از مردم خودش در تعارض قرار بگیرد.
تجربه سید حسن عاملی نیز پیش چشم مردم است؛ تجربهای که نشان میدهد فاصله میان روایت رسمی و واقعیت اجتماعی را نمیتوان برای همیشه با تکرار یک ادبیات ثابت پر کرد.
مسئله، دوست داشتن یا دوست نداشتن جمهوری آذربایجان نیست.
مسئله این است:
آیا میتوان آذربایجان ایران را آنگونه که هست دید، بدون آنکه هر بار برای توضیح آن، یک دشمن خارجی پیدا کنیم؟
و پرسش دشوارتر این است:
آیا واقعاً تکرار ادعاهای محافل قدرت در مرکز علیه جمهوری آذربایجان، بهایی است که برای دفاع از آذربایجان ایران باید پرداخت؟
شاید وقت آن رسیده باشد که آذربایجان را نه از پنجره تبلیغات رسمی تهران، و نه از پنجره هیچ قدرت دیگری ببینیم؛ بلکه از پنجره تجربه، تاریخ و خواست خود مردم آذربایجان.برای فاصله گرفتن از ایران؛ بلکه برای اینکه آذربایجان ایران را همانگونه که هست ببینیم و مسائلش را همانجا که شکل گرفتهاند، یعنی در داخل ایران، پیگیری کنیم.
شاید این، معنای واقعی صدای بیصدایان بودن باشد.
