خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سی و اونون اسلام سونراسی سیاسی تمثیلیت اراده سی

(یئنی قواعدله کلاسیک اورتاق تورکجه ده قَلَمه آلینمیشدیر.)

 خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سی و اونون اسلام سونراسی سیاسی تمثیلیت اراده سی

 دُکتر رحیم جوادبَگلی (جوادپور)^[1]

 

 

 

 

 

 خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین تقریبی صورت ده تاریخی جهت دن یاییلما نقشه سی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بورادا، باتی آسيا‌نین سون آلتی-یئد‌دی مین ایللیک مدنیّتی اوزَرینده خصوصاً اسلام سونراسی عربجه، فارسجا، تورکجه و دیگر دیللرده‌کی قایناقلاردان طرفیمجه تثبیت و تصویب ائدیلَن "خُراسان/آذربایجان اویغارلیق یارادان مدنیّت حوزه‌سی" دکترینینین خلاصه سی وئریلیب، بؤلگه ده کی موجود اجتماعی، مدنی، سیاسی و اقتصادی  مسائل و مشکلاتین رفع ائدیلمه سینده کی حیاتی اهمیتی اوزَرینده دورولاجاقدیر.

سون ایکی یوزایلده وارلیغی یوخ ساییلان خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه سینین کلاسیک حُکمرانلیق و منسوبیت کیملیگینین سیاسی جهت دن عصاره سینی تشکیل ائدن دولَت دوامیّتینی ایضاح ائدیب، گونوموز ایران، آذربایجان، تورکیه، تورکمنستان، اوزبکستان، قزاقستان، قیرقیزستان و دیگر قارداش تورک دولت لری باشدا اولماقلا عمومیت له تاریخاً آوراسیانی احاطه ائدن خراسان/آذربایجان اویغارلیق یارادان مدنیت حوزه سی دُکترینینه و بو دُکترین اوزَریندن موجود منطقه ای مسائلین حل ائدیلمه سی یوللارینا دقت یئتیریله جکدیر.

آذربایجان، ایران و گؤنئی‌دوغو آناطولی باشدا اولماقلا باتی آسیا، تورک اولاراق تانینان خلقین اَن قدیم یوردودور. تورکلر، مین ایللرجه و اسلام سونراسی عصرلرجه اویغارلیق یارادان مدنیّت خزینه سینه صاحبدیرلر.

آتاتورک‌ون دوغرودان تعلیماتی و نظارتی آلتیندا ۱۹۳۱‌ده یازیلیب، یایینلانمیش اولان "تورک تاریخی"، رضا نور‌ون ۱۹۲۰‌لرده یازمیش اولدوغو "تورک تاریخی" اثری، پروفسور دُکتر محمّد تقی کیریشچی‌نین ۱۹۹۷‌ده یایینلامیش اولدوغو "ایران تورکلرینین اسکی تاریخی"، فریدون بگ آغاسی‌اوغلو‌نون "دوْققوز بیتیک" اثری، قزاقستان علم‌لر آکادِمی‌سینین "قزاقلارین کؤکو و دی ان آی آنالیزلری" و بو آنالیزلرین یایینلانمیش نتیجه سینه گؤره قزاق‌لارین، اورال-آلتای، هند-آوروپا نظریه چیلری و اونلارلا برابر تورکیه نین تورک-اسلام سِنتِزچی تاریخچی لرینین غیرعلمی، تماماً سیاسی ادعالاری‌نین تام عکسینه اورتا آسیا‌لی دئگیل، باتی آسیا کؤکَنلی^[2] اولدوقلاری‌نین تثبیب و تصویب ائدیلمَسی واقعیتی و دیگر بیر‌چوخ تاریخچی نین موضوع ایله علاقه دارچالیشمالاری و علمی-نظری اساسلاری طرفیمجه چالیشیلمیش اولان و یاخین زمان دا نشر اولاجاق "خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه‌سی" دُکترینینده ده گئنیش شکیل‌ده توخونولدوغو کیمی عجم-تورک و یا تورک/توک-تات آدی‌ ایله بیلینَن خلقین عینی کؤک‌دن، تاریخی متن‌لره گؤره یافث اوغوللاریندان اولماسی واقعیتی اوزَرینده دورولموشدور.

فارس دیلی ایله علاقه دار قید ائدیلمه لیدیر کی، بو دیل اوزَریندن قوراشدیریلماسی ایسته‌نَن "فارس ملتی" تماماً سیاسی و غیر علمی ادعالاردان اؤته‌یه گئچه‌جَک علمی بیر طرفی اولمامیش‌دیر. فارس دیلی اوزَریندن قوراشدیریلماسی ایسته‌نَن "فارس ملتی"، سون مُدرن اولوس-دولت دونَمی سیاسی فرضیه‌لره دایانماقدادیر و هئچ بیر علمی اساسی یوخدور.

فارس دیلینین تورکلردن فَرقلې بیر ائتنیکی/ملتی/خلقی تمثیل ائتمه دیگی واقعیتینی گؤز اؤنونده توتاراق، تورکلرین اصلی قوروجو عُنصر اولدوغو خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینده تورک و عرب دیللری ایله برابر شکیلده استفاد‌ه ائدیلَن‌ ان یایغین اوچ ادبی دیلدن بیری اولدوغو و آد اولاراق یهودی کؤکَنلی "فاریسیه" طریقتی ایله باغلی اولدوغو تاریخی متنلرله طرفیمزجه تصویب و تثبیت ائدیلمیشدیر. فارس دیلی اصلینده تاریخی مَتنلرده دری، یعنی دربار/ساراي دیلی اولاراق تورک دیلی ایله برابر گونوموز اورتا آسیا باشدا اولماق‌لا، اونو متعاقباً خُراسان، آذربایجان و عمومیتله بؤلگه ده دوغوب بؤیوموشدور.

فارس دیلی، اموی لرین (۶۶۱-۷۵۰) خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه‌سینین اصلی قوروجو عُنصرو اولان خلقینه – تورک/عجم‌لره قارشی، عرب اوستونلوگونو تحمیل ائدن، عرب دیلی و ادبیاتیندان باشقا دیللرین یاشام حقّی‌نی غصب ائدن، اونلارا موالی/برده/کؤله گؤزونده باخان رسمی سیاستلرینه قارشی، تورک بَگ لیک‌لری، خانلیقلاری و حکومت لری طرفیندن باشلادیلان "شعوبیه" دیرَنیش/مقاومت حرکاتینین ایچینده شکیللَنمیشدیر. اموی لرین، عرب دیلی و ادبیاتیندان باشقا هئچ بیر دیلین استفاده سینی جایز گورمَمَسی، قدغن ائتمَسی و بو چیرکین غیر انسانی سیاستینی اسلام آدینا تحمیل ائتمَسی، اسلامیت اوچون معنوی جهتدن بویوک چؤکوش‌ ایدی.

تورکلرین اصلی قوروجو عُنصر اولدوغو خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینده، اسلام و اسلامی آنلاییش اساس اعتباری ایله اموی ضدیتینه و اهل‌بیت سئوگی‌سینه دایالی آرتیب، گئنیشلَنیب، بؤیویوردو. اسلامیتی سواستعمال ائدَرَک عرب اوستونلوگونو تحمیل ائدن اموی لره قارشی تورک-عجم‌لرین باشلاتمیش اولدوغو "شعوبیه" حرکاتی سایه‌سینده، تعبیری جایزسه، هم تحریف ائدیلمیش اموی اسلامینا قارشی مبارک اهل‌بیت سئوگی‌سینه دایالی اسلامیت خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینده‌کی جمعیت طرفیندن خوش گؤرو ایله قارشی‌لانیب اورَکدن منیم‌سَنیلیردی، هم ده انحرافا چکیلمیش اموی اسلامینین تحمیل و تحکیم ائتدیگی عرب دیلی و ادبیاتی‌نین انحصارینی قیرماق اوچون مدنیت حوزه سینین مُشترک دیللری ساییلان دری (فارس) و تورک دیللرینین اساس آلینماسی و حمایت ائدیلمه سی موجود تورک اداره چیلرینین اساس سیاسی خطّینه چئوریلمیشدیر.

بونونلادا تحمیل ائدیلمیش عرب دیلی انحصارینا قارشی، فارس و تورک دیل‌لری خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینین اساس آلدیغی اورتاق دیل‌لر اولاراق یاییلماغا باشلامیشدیر. اموی تفکّورونه صاحب بؤیوک اکثریتله عرب کؤکنلی دینی علمانین جدی مخالف‌تینه راغماً، قرآنی کریم باشدا اولماقلا دیگر دینی اثرلرین عربجه دن فارسجا و تورک‌جه‌یه چئوریلمَسی، بو تورک-عجم‌لرین باشلاتمیش اولدوغو "شعوبیه" حرکتی‌نین موفقیتی نتیجه‌سینده ممکن اولموشدور. موجود بیرینجی‌ ال تاریخی منابع لره گؤره، قرآنی کریم‌ین ایلک فارسجا ترجمه سی سامان یَبغو/یابغو دؤنمین‌ده ۹۷۰‌لرده ممکن اولموشدور. قید ائدیلمه لیدیرکی، ۸.اینجی و ۹.اونجو عصر‌لره عاید تورکجه و فارسجا قرآن کریم ترجمه لریندن بحث ائدیلیر، آنجاق ال له توتولور قطعی قایناق اولمادیغی اوچون اوزَرینده دورولمور.

ایلک باشلاردا سارای دیلی اولاراق عربجه، تورکجه و تاجیکجه دیل‌لری اوزَرینه قوراشدیریلمیش دری دیلینین داها چوخ سونرالار فارس دیلی اولاراق آنیلماسینین دا آیریجا بیرچوخ سَبَبی اولموشدور. اَن مُهم سبب لردن بیری خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینین یئرلی عُنصرلاریندان ساییلان یهودی کؤکَنلی "فاریسیه" طریقتینه منسوب میرزالار، هنوز اسلامیتی قبول اتمَیَن و اونا قارشی دیرَنَن اساس یئرلی عُنصورلاردان اولان خَزر کؤکنلی اشراف‌لار ایله اهل‌بیت سئوگی‌سینه دایالی اسلامیتی اورَکدن و گؤنوللو شکیلده  رسمی دین اولاراق قبول ائدن خلق آراسینداکی اختلاف‌لارین شدّت لنمَسیندن قایناقلانمشدیر. خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه‌سینده فکری و اعتقادی جهتدَن باش وئرن بو داخلی قاریشیقلیقلار، سامان یابغو دونَمیندن، یعنی ۹.اونجو یوزایلین اوّل لریندن اعتباراً تاریخی قایناقلار اوزَریندن اله آلیناراق تعقیب ائدیلمه سی و دقیقلشدیریلمه سی مُمکن دور. تورک-عجم‌لر، مطلق اکثریتله مُنحرف اموی آنلاییشینا قارشی اهل‌بیت سئوگی‌سینه دایالی اسلامیتی رسماً قبول ائدیب، اسلام و اسلامیتین بایراقدارلیغینی اَله آلمالاری ایله بو سورَج/روند داها شدّت لنمیشدیر. ۱۰.اونجو یوزایلین سونلاری و خصوصاً صلیبی سفرلری دونَمیندن اعتباراً گون گئچدیکجه ضعیف لَیَن، اجتماعی و سیاسی تاثیرلرینی داها چوخ ایتیرَن "فاریسیه" طریقتی منسوب‌لاری و قیسماً هنوز اسلامیتی قبول اتمَیَن خزر کؤکنلی یئرلی اشراف‌لار اکثریت له کاتولیک کلیساسی ایله اتّفاق قورماغی و داخلی عامل اولاراق اؤز تورک-عجم سویداش‌لارینین علیهینه چالیشماغی ترجیح ائتمیشدیلر. دری دیلینین فارس دیلی اولاراق آنیلماسی دا بو یهودی کؤکنلی "فاریسیه" طریقتینه منسوب میرزالارین تاثیری ایله باشلانمیشدیر. اؤز طریقت‌لرینین آدینی قوراشدیریلمیش دری دیلی اوزَرینه قویماقلا اجتماعی و سیاسی تاثیر و امکانلارینی آرتیرماق و گؤسترمَک ایسته میشدیلر.

دری دیلینین ان بؤیوک یازار و مولف‌لرینین تورک/توک-تات اصیللی اولدوغو دا بوتون تاریخی مَتن لردن بَللیدیر. الیمیزده موجود اولان یازیلی تاریخی قایناق‌لارا گؤره اساساً ۱۵.اینجی عصرین اولّلری اؤزَللیکله خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینین سَکته یه اورادیلدیغی ۱۵.اینجی یوزایلین اورتالاریندان اعتباراً بؤلگه ده یئرلی خَلقین بیر پارچاسی اولاراق یاشایان و یهودی‌لرین فاریسیه طریقتینه منسوب میرزا و کاتب‌لر طرفیندن دری دیلینین فارس دیلی اولاراق آدلاندیریلماسینین یایغینلاشدیغینی گؤروروک. بو موضوع ایله علاقه دار یئتَرینجه بیرینجی ویا ایکینجی ال تاریخی قایناق‌لار موجوددور و آیریجا اله آلیناراق چالیشیلماسی لازمدیر. بو موضوع آیریجا "فارس و فارس دیلینین کؤکَنی" باشلیغینده ۲۰۱۵-۲۰۱۶ ایل‌لرینده طرفیمجه چالیشیلمیشدیر. بعضی سبب لره گؤره نشر ائدیلمه میشدیر. آنجاق یاخین زماندا یایینلاناجاقدیر.

موضوعموز "اویغارلیق یارادان مدنیت" اولدوغو اوچون تورکیه باشدا اولماقلا اورتا آسیا و باکی‌دا طرفیمیزجه لیتراتور تاراماسی یاپیلمیش اولماسینا باخمایاراق موضوع ایله علاقه دار دَرین، قابسایجی و عینی/اُبژِکتیو چالیشما تاپماق اولدوقجا زوردور، هاردایسا "آتاتورک تاریح تِزی" ندن باشقا اوزَرینده دورولابیلَجَک جدّی بیر تدقیق و آراشدیرما یوخدور. اورتا آسیا‌نین ۴۰۰ ایل، قفقازین او جمله دن باکی‌نین ایکی یوز ایلدن آرتیق بیر دؤور ایچینده اشغال و تجاوز حیاتى یاشاماسیندان دولایی بئله مُهم موضوعلارلا علاقه دار جدی چالیشمالارین موجود اولماماسی باشا دوشولَندیر، آنجاق تورکیه کیمی بؤیوک اهمیّتی اولان بیر اؤلکه ده "اویغارلیق یارادان مدنیت" موضوعسو ایله علاقه دار درین چالیشمالارین اولماماسی اولدوقدا اوزوجودور. تورکیه‌ده بئله مُهم اجتماعی، مدنی و سیاسی مسئله ایله علاقه دار درده دَیَن اثرلرین موجود اولماماسینین بیزه گوره بارز سبب لریندن بیری آتاتورک‌ون تورک تاریح تِزیندن امتنا ائدیلمَسی و تماماً غیر علمی، گئچیجی سیاسی منفعت لره دایانان تورک اسلام سِنتِزچیلرین تاریح یازیچیلیغی اولموشدور. آنجاق ايران‌دا ۷-۸ مین ایللیک بیر دؤنَمی احاطه ائدن "اویغارلیق یارادان مدنیت" مقوله سی ایله علاقه داراولدوقجا اهمیّتلی چالیشمالار واردیر. بو ساحه ده اولدوقجا اؤنملی اثر صاحیبلریندن بیریده دینی رهبر سید علی خامنه‌ای‌نین عالی مشاورلریندن دکتر علی اکبر ولایتی‌دیر. دکتر ولایتی، "اویغارلیق یارادان مدنیت" موضوعسو ایله مُرتبط اثرلرینده یئرلی مدنیّتین ان قدیم یارادیجی ساکینلرینین "تات" اولدوغو فیکرینی ایرَلی سورموش و باشقا بیر ایفاده ایله بؤلگه‌میزین ایلکین یئرلی خلقی نین "تات" اولدوغو فیکری اوزَرینده دورموشدور. بو فکر پِرس/پارس آدی اوزَریندن قاورام/مفهوم اعتباری ایله استحصال ائدیلمه سینه چالیشیلان ملّتین موجود اولمادیغینی ویا حداقل بؤلگه‌میزین ان قدیم ساکینلری اولمادیغینی مطرح ائتمک و بو آنلاییشدان دفاع ائتمَکدیر. دکتر ولایتی‌نین بورادا اوزَرینه گئتمَدیگی و توخونمادیغی ان مُهم مسئله ایسه تات‌لارین تورکلرله اولان تاریخی کؤکَن بیرلیگیدیر. باشقا بیر ایفاده ایله تات اولاراق تانیم‌لادیغیمیز جمعیتین تورکلرین بیر پارچاسی اولدوغو و کؤکَن بیر ریشه دن اولماسی واقعیتی و حقیقتی دیر. بیلیندیگی اوزره ايران و آذربایجان‌داکی یئرلی خَلقین آغیز/شفاهی ادبیاتین‌دا تورک کلمه‌سینین حالا "توک"، "توت"، "تود" و "توه" اولاراق تلفُظ ائدیلمَسی و دیگر طرفدن قدیم چین قایناقلارین‌دا دا "تورک" کلمه‌سینین تبریز/تربیزلیلر کیمی "توک" اولاراق قید ائدیلمه سی واقعیتی و حقیقتی دیر. جناب دکتر ولایتی، ناچیزانه بیزیم طرفیمیزدن یازیلان و ایرَلی سورولَن "خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سی" چالیشماسین‌دان و موضوع ایله مرتبط دیگر ملاحظه لریمیزدن خبردار اولموش اولسایدی، قناعتیمه گؤره بو اهمیتلی تاریخی تثبیت و تصویبینی ساده‌جه "تات" اولاراق دئگیل، "توک/توت-تات" اولاراق قید ائتمیش اولوردو. بَله، تورک/توک/توت و تات‌لارین بیربیرین‌دن آیری خَلق اولاراق قبول ائدیلمه سی، تانیملانماسی و یوروملانماسی بؤیوک تاریخی بیر یانلیشلیقدیر. "توک/توت-تات" عینی کؤکَندَن اولموش و بؤلگه‌میزین ان اسکى/قدیم ساکینلری‌دیر. تورک و تات‌لارین تاریخی و اجتماعی فرق لیلیکلری ائتنیک/قومی کؤکَن دئگیل، سوسیال/اجتماعی حیات طرزینه گؤره‌دیر، اجتماعی یاپیلانمالارینا، اجتماعی ساختارلارینا گؤره بیربیرین‌دن فَرق لیلشمیشدیلر. محمود کاشغرلی‌نین "دیوان لغات التُرک" اثرین‌ده گئچَن "باش‌سیز بؤرک، تات‌سیز تورک بولماس" ایفادسی ده بونا بیر اؤرنک‌دیر. محمود کاشغرلی‌نین بو ایفاده دن قصد ائتدیگی آنلام، ائتنیک/قومی اعتباری ایله پِرس‌سیز/فارسسیز تورک، تورک‌سوز پِرس/فارس اولماز دئگیل، تام ترسینه اجتماعی یاپیسینا، ساختارینا، قورولوشونا، یعنی یؤروک/عشایر/ایلات و یئرلَشیک کندلی حیات طرزینه گؤره آییرمیشدیر. بو موضوع ایله علاقه دار اونلار بو کیمی تاریخی ثبوت واردیر. اونلاردان بیری ده اویغورلارین تماماً "تات" اولاراق تانیم‌لانماسی و معرفی اولونماسی مسئله سیدیر. محمود کاشغرلی، اثرین‌ده اویغورلاری اساساً "تات" اولاراق آنار و معرفی ائدر. یالنیز محمود قاشغرلی دئگیل، ۱۳.اونجو، ۱۴.اونجو،۱۵.اینجی و داها سونراکی عصرلره عاید بیرچوخ تاریخی مَتنلرده و حتی چاغداش تاریخچی‌لریمیزدن مرحوم زکی ولیدی طوقان‌ین (۱۸۹۰-۱۹۷۰) اثرلرینده سَمرقند، بخارا، خیوه، فرغانه وادیسینده کی کندلی و شهرلی‌لر و دیگر بیرچوخ تاریخی اثرلرده آذربایجان و ایران کندلی و شهرلی‌لری ده "تات" اولاراق گئچَر. قید ائدیلَن بو آیریمی/فَرق لیلَنمَگی بیز ائتنیک/قومی یاپییا/ساختارا گؤره دَگرلندیرمیش اولساق، هم تاریخی، اجتماعی، مدنی جهت دن بؤیوک یانلیشلیغا یول وئرمیش اولاریق هم ده اویغورلار داخل بوتون شهرلی‌لریمیزین تاریخاً موجود اولمایان پِرس/پارس اولدوغونو قبول ائتمَک دورومو ایله اوز اوزه قالمیش اولوروق. او زمان تاریخاً آوراسیانی احاطه ائدن مدنیّتین قوروجوسو اولان و بؤلکه نین عصرلرجه بَلکه مین ایللرجه اداره ائدیلمه سینده اساس نقش ایفا ائدن تورکلرین اولمادیغینی ویا اولموشسادا ساده جه بیر نئچه یؤروک/عشایر/ایلات طایفه دن عبارت اولدوغونو اِلقا ائدن ضدّیتلی وعجوبه بیر فکرله قارشی قارشییا قالمیش اولوروق.

فارس و تورک دیللری اوستوندَن مُدرن ملّت اولوشدورماق جَهدلری تورکلوک اوچون تاریخی جَهتدن بیر فاجعه اولار. چونکو سون ۱۱۰۰ ایلین یازیلی تاریخی تورکجه‌دن آرتیق فارسجا اولموش و فارسجا یازانلارین دا مطلق اکثریتی نین تورک-تات کؤکَنلی اولدوغو بیلیندیگی حال‌دا بو معظّم تاریخی و مدنی وارلیقدان امتنا‌یا گتریب چیخارار. بودا تورکلوک اوچون مدنی، علمی و ادبی جهتدن معظّم بیر بوشلوق یارادار.

اسلام اؤنجه سی مباحثه‌لی و ضدیّت‌لی تاریخ آنلاییشی مستثنا اولماقلا، اسلام سونراسی یازیلی تاریخیمیزین فارسجا، عربجه و تورکجه قایناق‌لارینا گؤره طرفیمیزجه تثبیت و تصویب ائدیلَن خُراسان/آذربایجان اویغارلیق یارادان مدنیت حوزه‌سینین سون ۱۱۰۰ ایلده کی حاکم تعلیم تربیه سیستِمینده اساساً اوچ دیل – فارسجا، تورکجه و عربجه اساس نقش ایفا ائتمیشدیر. سون ۱۱۰۰ ایلین وئریلرینه/داده لرینه گؤره تورکلرین اصلی قوروجو عُنصر اولدوغو و تاریخاً آوراسیا‌نی قابسایان/احاطه ائدن مدنیّت حوزه‌سینده مَکتَب لر تورکجه آغیرلیقلی، مدرسه‌لر فارسجا آغیرلیقلی و الهیات آلانې/ساحه سی ایسه عربجه آغیرلیقلې اولموشدور.

تورکلرین اصلی قوروجو عنصر و حاکم اولدوغو خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه‌سینده اموی‌لرین (۶۶۱-۷۵۰) اسلامی سواستعمال ائدَرَک عرب اوستونلوگونو تحمیل ائتمَگه باشلامالاری نتیجه سینده توک-تات، باشقا بیر دئییمله عجم علما‌سینین عرب آغالیغینا قارشی باشلاتمیش اولدوقلاری شعوبیه حرکتی‌ندن سونرا عرب دیلی و ادبیاتینین تحکیمینه و انحصارینا قارشی سارای دیلی اولاراق قوراشدیریلمیش دری دیلی ایله برابر تورک دیلی تورک حاکم و اداره چیلر طرفیندن اساس آلینمیشدیر. بو فکر، یازیلی تاریخیمیزله تمامی ایله تصویب و تثبیت ائدیلمیشدیر. دقت ائدیلیرسه، فارس و تورک دیللرینده‌کی ایلک تاریخی اثرلر، قیرخ-اللی ایل آرا/فاصله ایله عرب دیل انحصارینی قیراراق خُراسان و آذربایجان بؤلگه‌سینده یازیلمیشدیر. بونا اؤرنَک اولاراق، گونوموزده الیمیزه گلیب چاتمیش اولان متن‌لره گؤره خراسان‌دا ۱۰.اونجو عصرین ایکینجی یاریسینداکی ایلک فارسجا قرآنی کریم چئویریسیندن هَمَن سونرا و یا اون‌دان قیسسا مدت اؤنجه تورکجه ترجمه‌سینین تبریز‌ده، سونرا شیراز و داها سونرا یئنه تبریز‌ده ائدیلدیگینی گؤروروک. بونونلا برابر، حضرت علی‌نین عربجه بویروغونون تبریز‌ده تبریزلې  ضحاک بن عجلان طرفیندن هجری قمری 450/میلادی 1058ده تورکجه یه چئوریلمیشدیر و حال حاضردا تقریباً یئددی مترلیک اوزونلوغوندا و 35 سانتی مترلیک انینده در‌ی اوزَرینده یازیلمیش اولان بو ان قدیم اسلامی تورکجه متن، اصفهانین قیرخ ستون/چهل ستون موزه سینده محافظه ائدیلمَکده دیر.

ابوالقاسم فردوسی‌نین ۱۰۱۰ ایل‌لرینده خُراسان‌دا یازمیش اولدوغو "شاهنامه" اثریندن تقریباً ۵۰ ایل سونرا خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینین بیر پارچاسی اولان کاشغرده، بالاساغون‌لو یوسف خاص حاجب طرفیندن "قوتادغو بیلیگ" آدلې مُحتَشم اثر ۱۰۶۹‌دا یازیلمیشدیر. بو اثر، فردوسی‌نین شاهنامه سینین تورکجه بیر دوامیدیر دئسَک یانیلمامیشیق. یوسف خاص حاجب-ین اثری یازارکَن، فردوسی‌نین "شاهنامه" اثرینی اؤرنَک آلدیغی آچیق شکیلده گؤروامَکده دیر. ماراقلیدیر بیزیم فکریمیزی تایید و تصدیق ائدن بیر دیگر مسئله ده فردوسی نین "شاهنامه" اثرینین بیر چوخ جهت دن (دستانین قورولوشو، سیمالاری، کاراکترلری، موضوع و حادثه لرده ایشلَنن رنگ لری وس.) چین خلق ادبیاتی نین شاه اثری ساییلان میلاددان قاباق 11.اینجی الی 7.اینجی عصرلر آراسیندا مولف لری عمومی اولان "فنگ شن یئن / نغمه لر توپلوسو"^[3] حماسه سی ایله اوست اوسته دوشمه سی و آچیقجا اؤرنَک آلینماسیدیر. 11.اینجی یوزایلده عرب دیل و ادبیات انحصارینا قارشی تورکلرین ایکی - اوچ عصر اؤنجه دن باشلاتمیش اولدوقلاری شعوبیه حرکتی نین ان اؤنملی ادبی اثرلریندن بیری ساییلان "شاهنامه"نین اؤرنَک آلدیغی اثرین تورک علماسینین بیلدیگی و اوخودوقلاری چین منشه لی "فنگ شن یئن" دستانی نین اولماسی دا جالب دیر. دئمَک، فردوسی اثرینی یازارکَن چین منشه لی ادبیاتی بیلن تورک علماسیندان اؤرگنمیش، یارارلانمیش و اللی ایل سونرا شعوبیه چیلیگین بؤیوک متفکری کاشغرلی یوسف خاص حاجب ده " قوتادغو بیلیک – علم سعادت " اثرینی یازارکَن "شاهنامه" دستانینی اؤرنَک آلمیشدیر. بو ایکی اثر، شعوبیه حرکاتینین تورکجه فارسجا دیللری ایله عرب دیل و ادبیاتینا قارشی گوج نماییشینده اساس نقش ایفا ائدَن ایکی اؤنملی ادبی اثردیر.  بو گون حالا شرقی ترکستان لیلار، "قوتادغو بیلیک" ایله برابر "شاهنامه" اثرینی ده ملی ادبیات لارینین بیر پارچاسی اولاراق گؤرَر، سئور و منیمسَرلر. "شاهنامه" حماسه سینده کی تورک علیهینه یازیلمیش اولان بیت لرین داها سونرادان علاوه ائدیلدیگی بؤیوک مُحتملدیر. چونکو تورکون اصلی قوروجو و بلامنازع حاکم عُنصر اولدوغو خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینده هم شعوبیه حرکاتی نین مُوسسی و مُمثلی اولان تورکو هدف آلاجاقسان هم ده عرب اوستونلوگونو ردّ ائدن شعوبیه چی جریانینین مُتفکرلریندن بیری اولاجاقسان! بو آنلام، ماهیت، هویت و مضمون اعتباری ایله تماماً بیربیرینه ضدّدیر. بونو تثبیت ائتمک اوچون جدّی چالیشمالارا احتیاج واردیر.
یوسف خاص حاجب دن سونرا سلجوقلو تبعه سی  شعوبیه حرکاتینین ان اؤنَملی علمی و سیاسی شخصیتلریندن اولان محمود کاشغرلی نین "دیوان لغات الترک" اثری گلیر. بو اثر هجری قمری 469/میلادی 1077 ایلینده اصفهان ویا تبریز شهرینده یازیلمیشدیر. بو شاه اثرین تک نسخه سی واردیر، اونون دا مُستنسخی یئنه ایرانلی محمد ساوه لیدیر.

دیگر بیر اثرده سلجوقلو تبعه سی یوقناق دوغوملو ادیب احمد یوقنکی/یوکنکی طرفیندن ۱۲.اینجی یوزایلین باشلانقیجیندا یازمیش اولدوغو "عتبةالحقایق" اثریدیر. بو اثرلرله برابر 18.اینجی یوز ایله قدر یازیلمیش اولان "دَدَ قورقود" و اونلارجا "اوغوزنامه"لرین تمامینا یاخینینین ایراندا و او مدنی محیطده یئتیشمیش علما طرفیندن یازیلمیشدیر. گؤرولدوگو کیمی تورکجه و فارسجا اثرلر عینی بیر سورَجین ترکیب حیصه سی اولاراق، عینی تورک حاکملرین حمایه سی ایله بیر‌بیرینین دالینجا یازیلمیشدیر.

باشقا مُهم اثرلردن بیری ده ان قدیم تورکجه قران کریم-ین دونیا توکلوگونون دارالعلمی اولاراق بیلینَن شیرازدا یازیلمیش اولماسی واقعیتی دیر. موجود الیمیزده اولان ایلک تورکجه قران کریم، محمد بن حاجی دولتشاه شیرازی طرفیندن بؤیوک ائلخانلی دولتی نین حکمداری ابو سعید دؤنَمینده 1333-1334 ایلینده شیرازدا یازیلیب تذهیب ائدیلمیشدیر. بو اثرین تک نسخه سی موجوددور.

ماراقلی بیر مسئله‌ده تورکیه‌نین تورک-اسلام سِنتِز‌چی‌لری‌نین ایرَلی سورموش اولدوقلاری ادعالارین تام ترسینه/عکسینه تورکجه‌نین گونو‌موز ایران و آذربایجان مر‌کزلی و فارسجانین ایلک متن‌لرینین ایسه اورتا آسیا مر‌کز‌لی اولماسې مسئله‌سی‌دیر. فارس دیلی اولاراق آندیغیمیز دری دیلینده یازیلان و یازما نسخه‌لرې‌نین گونو‌مو‌زه چاتدیغی ایلک اثرلر، اساس اعتبارې‌ ایله خُتَن، سَمرقند، بخارا، نیشابور و خُراسان بؤلگه‌سینه عاید‌دیر. بوندان ۴۰-۵۰ ایل آرایلا آذربایجان‌دا فارس دیلینده یازیلمیش ایلک اثر‌لری گؤرو‌رو‌ک. جالب دیر شیراز و اصفهان‌دا فارسجا یازیلمیش ایلک اثر‌لرین تاریخي تخمیناً ۱۵۰ الی ۲۳۰ ایل آذربایجان‌دان سونرایا تصادف ائدیر. باشقا بیر ایفاده ایله گونو‌مو‌زه گلیب چاتمیش اولان موجود فارسجا اثر‌لره گؤره دری/فارس دیلی اؤنجه اورتا آسیا‌دا، خراسان‌دا، سونرا آذربایجان‌دا و آذربایجان اوزَریندن گونئی ایران بؤلگه‌لرینه او جُمله دن اصفهان و شیرازدا یاییلمیش‌دیر. اؤرنَک اولاراق ایلک فارسجا یازان تبریزلې قطران (ه‍ ۴۶۵/م. ۱۰۷۳)، شیروان‌لې فلکی ( ه‍ ۵۷۷/م. ۱۱۸۱)، سعدی‌ي شیرازی ( ه ۶۹۱/۱۲۹۲)، حافظ‌ شیرازی (ه ۷۹۲/۱۳۹۰)، جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی (ه. ۵۸۸/۱۱۹۲) اولموشدور. موجود دوروم‌دا یازما اثر‌لری گونوموزه چاتمیش اولان نسخه‌لره گؤره ایلک تورکجه متن ه‍ ۴۵۰/م. ۱۰۵۸‌ده حضرت علی‌نین مسلمان‌لارا خطاباً فرمانین، تبریز‌ده عربجه‌دن تورکجه‌یه چئویریلمیش متنی دیر. بیزیم ناچیزانه تثبیت و تصویبیمیزه گؤره ایلک فارسجا اثر‌لر، اورتا آسیا اوزَریندن یاییلما‌غا باشلامیش، تورکجه یازیم ایسه تبریز، آذربایجان و ایران اوزَریندن یاییلمیش‌دیر. یعنی تورکجه نین مرکزی آذربایجان و عموماً ایران ، فارسجانین مرکزی ایسه اساسا خراسان و اورتا آسیا اولموشدور، باشقا بیر دئییمله تورکجه یازیچیلیق آذربایجان و ایران اوزَریندن، فارسجا یازیچیلیق ایسه خُراسان و آورتا اسیا اوزَریندن نشر و انتشار تاپمیشدیر. و بیربیرینین مکمّلی اولاراق  آلتی یئددی مین ایللیک خراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه سینین، باشقا بیر دئییمله ایران تورک/توک/توت-تات مدنیت حوزه سینین اسلامی ماهیت و هویتی ایله یئنیدن احیا و انشاسیندا اساس نقش ایفا ائتمیشدیر.

دری/فارس و تورک دیللرین‌ده یازان بو تاریخی شخصیتلرین بؤیوک اکثریتی نین تورک-تات اولدوقلاری گؤرولمَکده دیر. ماراقلی دیگر بیر مسئله ده فارس دیلی‌نین ایلک یازما نسخه‌لرې‌نین عبری الفباسیندا اولماسیدیر. گونو‌مو‌زه گلیب چاتمیش اولان ایلک فارسجا نسخه‌لر، خُتَن بَلگه‌لری اولاراق خُتَن‌ده تاپیلمیش عبری الفباسیندا یازیلمیش اولان "اون امیر" آدلانان مکتوب‌لاردیر. بو تاریخی مکتوبلار، ۸.اینجی یوز ایلین اورتالارینا تاریخلَنمیش‌دیر. عبری الفباسیندا یازیلمیش اولان دری دیلینده کی اثرلر، قرآن کریم‌ین ۹۷۰‌لرده فارسجایا چئویریلمَسینی متعاقباً عرب الفباسیندا دوام ائتمیش‌دیر، آنجاق عبری الفباسیندا یازیلمیش اثرلر ده آزیمسانمایاجاق قدر چوخدور و عرب الفباسې ایله برابر "فاریسیه" طریقتی‌نه منسوب میرزا‌لار طرفیندن بعضاً عبری الفباسیندا یازما عادتی ده سوردرولموشدور.

بیزیم قناعتیمیزه گؤره تورکلرین اصلي قوروجو عُنصر اولدوغو خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینین سیاسی ارادسی‌نی تمثیل ائدَن مسلمان تورک دولت‌لری، "فاریسیه" طریقتی طرفیندن منیمسَنیلمَک، تصاحب ائدیلمَک ایسته نَن دری/فارس دیلینه قسماً تورک دیلیندن داها چوخ صاحب چیخماغا چالیشمیش‌دیلار. محض بونا گؤره ده تورک دیلینه نسبتاً فارس دیلینده داها چوخ اثرلر یازیلمیش و یایقینلاشمیشدیر. گؤرولدوگو کیمی تورک و دری دیللری، عرب آغالیغینا دایانان و عرب دیلی‌نین انحصارینا قارشې تورک دولت‌لری طرفیندن موازی شکیلده بیربیرینین مُکمّلی اولاراق جانلاندیریلمیش و اساس آلینمیش‌دیر. فقط  اونودولمامالیدیر کی، فارس دیلی مدنیّت حوزه سینین دوغوسون‌دان/شرقیندن، یعنی شرقی خُراسان‌دان، تورک دیلی ایسه باتې‌دان/غربدن، یعنی تبریز، آذربایجان و ایران اوزَریندن نشر و انتشار تاپمیشدیر.

وِنِديك-فلورانس مركزلي يئني روم مدنيّتي‌نين سياسي اراده سي طرفيندن ايرَلی سورولَن هند-اوروپا و اونونلا موازی شکیلده اورتايا آتیلان اورال-آلتاي تئوریلرینين، خُراسان/آذربايجان مدنيّت حوزه‌سي اوچون سون ٢٥٠ ایلده تطبیق ائدیلمیش اولان قورقونج سوي‌قیریم و قتل عام‌لاردان داها خطرناک و ضَررلي و اجتماعی یاپی/ساختار جهتیندن داها چوخ يیخیجی اولموشدور، دئسَم یانیلمامیشام.

بورادا اسلام دان قاباق مُباحثلی تاريخه گیرمَدن اسلام سونراسي خُراسان/آذربايجان مدنيّت حوزه‌سينين مركزی سياسي اراده سيني تمثيل ائدَن تورك دولتلرينه قیسسا شكیلده توخونولاجاقدیر. ساساني‌لرين (٢٢٤-٦٥١) عجم اولماسي و عجم‌لرين ده تورك/توك-تات اولدوقلاري طرفیمیزجه تثبيت و تصويب ائديلديگي اوچون ساساني‌لر ده خُراسان/آذربايجان مدنيّت حوزه‌سينين سياسي اراده سيني تمثيل ائدَن بير دؤنم دولتي اولدوغو قید ائدیله بیلر. آما تارتیشیلیر، مباحثه لی بير مسئله اولدوغو و گئنیش ایضاحا احتياج اولدوغونو نظره آلاراق اوزَرینده دورلمور. خُراسان/آذربايجان مدنيّت حوزه‌سينين ١٥.اینجی يوزایل اهميّتلي تاريخچيلريندن عاشق پاشازاده ده مشهور تاريخ اثرینده عجم‌لرين توركلر كيمي يافث نَسليندن اولدوقلارینی و توركلرين نَسل بابالاريندان سايیلدیقلارینی بيان ائتمیشدیر.

سون دؤورده بؤلگه میزه تحمیل ائدیلمیش اولان مُدرن اولوس-دولت کیمليگینه گؤره ایرانین پِرس/پارس اولاراق قبول گؤرولمه سینین هیچ بیر علمی اساسی اولماییب، تماماً سیاسی یاپیلانمالارین / سیاسی ساختارلارین بیر نتیجه سیدیر. بو تاریخی تثبیته دایر طرفیمجه اؤرگنیلمیش اولان اونلارجا تاریخی واقعیتلردن ساده جه ایکیسینی بورادا تقدیم ائدیریک:

یهودی، عبری و اونو متعاقباً روم و یونانلارین اسلامی متن لرده "عجم" اولاراق معرفی ائدیلَن جمعیتین "پِرسیوس" آدینا "پِرس/پارس" اولاراق آدلاندیردیقلاری تاریخی متن لردن بیلینمَکده دیر. "پِرس/پِرسه" کلمه‌سینین هئچ بیر علمی اساسی اولماییب، ۱۵.اینجی یوزایلین اورتالاریندن اعتیاراً ساختالاشدیریلمیش یونان کوکَن‌لی میتولوژیک وئری‌لره دایانیر. ۱۵.اینجی یوزایلده ساختالاشدیریلمیش بو میفیک وئریلرین اساسینی هِرودوت^[4]، دیودوروس سیکولوس^[5]، سترابون^[6]، پلوتارخوس^[7] و ستِفانوس^[8] کیمی یازارلارین آدینا میفیک عقایدلره دایانیر. بو فکر، ۱۵.اینجی یوزایلده خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینه قارشی هم غربدن قیصرروم طرفیندن هم شمالدان سِزارروم طرفیندن هم ده هندستان یاریم آداسی اوزَریندن ایشه مداخل اولان دیگر غرب گوجلری طرفیندَن هجوم، سالدیری و تجاوزلره معروض قالدیغی بیر دؤنَمده مارسیلیو فیچینو^[9] کیمی شخصیتلر طرفیندن  سیستِملی شکیلده ایشلَنَرَک  گوندَمه کتیریلدی و داها سونرا اِدوارد گیببون^[10] کیمی دوشونورلر طرفیندن ده جدیتله تعقیب ائدیلدی.

بو میفیک وئری‌لره گؤره، یونان‌لی زئوس‌ون اوغلو "پِرسیوس"ون ایرانلی/عجم "آندرومدا"نین قیزی "کاسیوپییا" ایله ائولنمه‌سی و دوغولان اوشاغین "پِرسیوس" شرفینه "پِرس/پِرسو/پِرسه" اولاراق آدلاندیریلماسیدیر.

۱۵.اینجی یوزایلین اورتالاریندا یئنی دن تنظیم ائدیلمیش میفیک آنلاییش اساسیندا ایرانلیلارلا، یعنی تورک-تات لارلا باغلی ایره لی سورولَن بو مقصدلی انحرافی یوروملارلا هَمزمان عثمانلی اوشاقلاری ایله علاقه داردا باشقا بیرحکایه قوراشدیریلمیشدیر؛ هِکتورون اوغلو تورکوس حکایه سی. ایرانلی - تورک/توک/توت-تات جمعیتی زئوس‌ون اوغلو "پِرسیوس" و اونلاردان یئنیجه قوپموش اولان عثمانلی اوشاقلاری ایسه "هِکتورون اوغلو تورکوس" حکایه سی اوزَریندن روم/یونان مدنیتینه باغلانماق و تابع ائتدیرمَک ایستَنمیشدیر. مقصد خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینی بیر دفعه لیک سیلیب یوخ ائتمک و وار اولان مدنیتی ایسه تماماً روم مدنیت حوزه سینه باغلاماق اولموشدور.

هِکتورون اوغلو تورکوس حکایه سینه گؤره ترویانین هِکتوردان سونرا ان بؤیوک قهرمانی ساییلان آینِس^[11]، عینی زماندا دیشی قوردون امیشدیردیگی روموس^[12] و رومولوسون^[13] آتاسیدیر. فرانک لارین/فرَنگ لرین آتاسی اولان آینِسین تؤرَمه سی فرانکشین^[14] و عثمان اوشاقلارینین باباسی اولان ترویلوسون^[15] اوغلو تورکوس^[16]. هِکتور نسلیندن ساییلان فرَنگلرین باباسی فرانکشین و هِکتورون اوغلو تورکوس، عثمان اوغوللارینین دیب/ریشه/کؤک آتاسی اولاراق گؤستَریلمیشدیر.

یئری گلمیشکن قید ائدیلمه لیدیر کی، "قورد" و یا "بوز قورد" دئدیگیمیز سیمگه تورکلرین اصلی قوروجو عُنصر اولدوغو خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سی اوچون تاریخین هئچ‌بیر دؤنَمینده حقوقی سیمگه اولاراق قبول ائدیلدیگینه دائر اَلّه توتولور قطعی و دقیق بیلگی موجود دئگیلدیر. ایرَلی سورولَن فکرلر داها چوخ فرضیه لره و احتماللارا دایانیر. سون ۱۱۰۰ ایلین تورکجه، فارسجا، عربجه و دیگر دیللرده کی تاریخی متنلر نظره آلیناراق قید ائدیلمه لیدیر کی، بو ادعانی تصدیق ائدَجک اَلّه توتولور قطعی بیر بیلگی موجود دئگیلدی. قید ائدیلمیش بیرچوخ تاریخی متن‌لره حتی "دیوان‌ لغات‌ الترک"، "قوتادغو بیلیگ"، فارسجا، تورکجه اونلارجا "اوغوز نامه‌" و دیگر بو کیمی تورک تاریخی ایله دوغرودان مرتبط یوزلرجه اثرده بئله قورد ییرتیجی، وحشی، قورخونج بیر حیوان اولمانین اؤتسینده هرهانسی بیر قُدسیت عرض ائدن، سایغی و حرمت گؤرن بیر موتیف اولمامیشدیر. جان وِلهِلم ماگس جولیوس (ویلی) بانگ و رشید رحمتی آراتین بو موضوع دا 1936دا نشر ائتدیکلری اویغور الفبالی "اوغوز خاقان دستانی" بورادا بیر مستثنادیر. آیریجا اله آلینماسی لازیمدیر. بو دستاندا "گؤک جاللوق دئدیک بیر اَرکَک بؤرو"، "گؤک تویلی و گؤک یئله‌لی بؤیوک اَرکَک قوردون یول گؤستریجی" اولاراق آنیلماسی حقوقی سیمگه دئگیل، تورک تاریخ و مدنیتینده دقت مرکزینده اولان اونلارجا توتِم‌لردن (مثلا اوغوز بویلارینین نشانه لری کیمی) بیری اولاراق قید ائدیله‌بیلر. حتی قوردون بیر بوی، طایفه نشانه سی اولدوغونا دایر اَلّه توتولور قطعی بیر بیلگی بئله یوخدور. تورکلرده قوردون حقوقی سیمگه اولماسی بیر طرفه حتی سایقی گؤرن اونلارجا توتِم‌لردن بیری اولاراق دا وارلیغی تارتیشیلیر و مباحثه لی بیر مسئله‌دیر. باشقا بیر ایفاده ایله حقوقی سیمگه دئگیل، اونلارجا موجود اولان توتِم‌ سطحینده مذاکیره و مباحثه سوژه سی اولابیلر. آنجاق روم مدنیت حوزه‌سی اوچون قورد سیمگه‌سی، رسماً بیر حقوقی سیمگه اولاراق تثبیت و تصویب ائدیلدیگینه دائر اونلارجا اَلّه توتولور قطعی تاریخی ثبوتلار موجوددور. روم میتولوژی‌سینه گؤره میلاددان قاباق ۷۵۳‌ده روما شهری‌نین قوروجولاری ساییلان رومولوس و رِموس قورد طرفیندن امیشدیریلمیش و بؤیودولموشدور. قورد، دولَت آچیسیندان حقوقی سیمگه اولماقلا برابر قُدسیت روحونا دا صاحب اولموشدور.

یئنید‌ن ایران موضوعسونا دؤنَک؛ پِرس/پارس - پِرسو‌نون ساده جه عبری متنلریندن اِلهاملانان، سیاسی آماج و اهدافلار دوغروُلتوسوندا یئنیدن تحریف ائدیلَرَک یوروملاندیغینی گؤستَرَن بیرچوخ تاریخی متنلر موجوددور. ۱۴.اونجو یوزایلین اول لرینده اسپانیالی بیر فرانسیسکَن طرفیندن قَلَمه آلینان و لندن ده ۱۸۷۷ مارکوس خیمنِز دِ لا اسپادا و ۱۹۱۲‌ده سیر کِلِمِنتس مارکهم طرفیندن نشر ائدیلَن نسخه لرینده عاشیق پاشازاده‌نین تورک و یافث اوغلو اولاراق تانیمالادیغی و معرفی ائتدیگی عجم‌لرین یهودی‌لرین اصراری اوستونه پِرس/پارس/پِرسو آدلاندیریلماق ایستَندیگی آشکار شکیلده گؤرولمَکده دیر. اسپانیالی فرانسیسکن بئله دئییر: "یئرلیلرین قارا دنیز^[17] دئدیکلری خلج/دنیز، یَهودی لر طرفیندن پِرسیَن/پِرس/پارس دنیزی/خلجی^[18] اولاراق آدلاندیریلیر." یهودی‌لرین پِرس/پارس دَنیزی/خلجی اولاراق آدلاندیرماق دا اصرار ائتدیکلَری دَنیز، یئرلیلر طرفیندن قارا دَنیز اولاراق آنیلمیش و بیلینمیشدیر. بو دا، دَشت قپچاق تورکلرینین گونئی لرینده‌کی سولارا، قارا دَنیز آدی وئردیک‌لَری کیمی، یئرلی تورکلرین گونئی لرینده کی سولارا قارا آدی وئرمه لرینه دایر تاریخی اثباتلاردان ساده جه بیر‌ید‌یر. قارا رَنگی بعضی اساسسیز ادعالارا باخمایاراق، تورکلر اوچون قوزئیی/شمالی دئگیل تام تَرسینه گونئیی/جنوبو سیمگه‌لر. ابوالغازی بهادر خانین خُراسان‌دا ۱۷.اینجی یوزایلده یازمیش اولدوغو "شجره‌ تُرک" و شجره‌ تراکمه" اثرلرین‌ده قپچاق تورکلرینین دَشت قپچاق بؤلگه‌سینی ۴۰۰۰ ایل قاباقدان یورد، وطن ائتدیکلرینی بیلدیر‌یر. بو دا بؤلگه‌نین ان قدیم ‌ساکین‌لری‌نین، یعنی قپچاق تورکلرینین گونئی‌لرینده‌کی سولاری/دَنیزی، قارا دَنیز اولاراق آدلاندیرمالاری و یئرلی ایران تورکلرینین ده عینی شکیلده گونئی‌لرینده‌کی سولاری قارا دَنیز/خلج اولاراق آدلاندیرمالاری، بو ایکی تاریخی جمعیتین مدنیتجه اورتاق/مشترک آنلاییشلارینی گؤستَریر و قارا رَنگینین تورک-اسلام سِنتِزچی‌لرینین غیر علمی ادعالارینا گؤره  قوزئیی دئگیل، تام تَرسینه گونئیی تَمثیل ائتدیگینی گؤستَریر.

گؤرولدوگو کیمی، عجم‌لرین پِرس/پارس/پِرسو اولماسی، عثمان اوغوللارینین هِکتور نَسلین‌دَن فَرَنگ‌لَرین قارداشی تورکوس/تورکس^[19] توُرَمَسی اولاجاغی قَدَر گئچَرلیدیر. و پِرس-پِرسو ساده جه یهودی‌لرین اصراری ایله روم مدنیت حوزه سی اوزَریندن دیکتَه و تحمیل ائدیلمیش و هئچ‌بیر تاریخی اساسی یوخدور. موضوع ایله علاقه دار‌ "میلاد" روزنامه سینده کی یازیمیزا مراجعت ائدیله بیلر:

https://www.milatgazetesi.com/haber/iranda-yeni-bir-donemin-baslangici--189/

ایران پهلوی دؤرونده، ۱۹۳۵‌ده، "پِرس/پارس" آدینین قالدیریلماسی و اؤلکه نین بین الخلق عالمده یئرلی تاریخی متن‌لرده اولدوغو کیمی "ایران" اولاراق آدلاندیریلماسینا دایر آلمیش اولدوغو رسمی قرارا رغماً ۱۹.اونجو یوز ایلین اول لریندن اعتباراً وِنِدیک-فلورانس مرکزلی جهانی سطح ده یئنیدن یوروملانماسینا باشلادیلان روم مدنیت حوزه سینین سیاسی اراده سی طرفیندن پِرس/پارس/پرسین اولاراق آنیلماسینین دوام ائتدیریلمه سی ایستَنمیش‌دیر. بوگون بئله ایران، رسمی شکلینده "ایران دولتی" اولاراق تانینسادا حالا روم مدنیت حوزه سی و اونو تعقیب ائدَن اؤلکه‌لر طرفیندن پِرس/پارس/پرسین اولاراق آنیلماسین‌دا بیر اصرار واردیر. موجود تاریخی معلوماتلارا گؤره "ایران" ایلک دفعه ادبیات آلانیندا فردوسی‌نین شاهنامه‌سینده استفاده ائدیلمیشدیر. دولت مکتوب‌لارین‌دا "ایران" آدی ایلک دفعه ایلخانی دولتینده ایشلنمیشدیر. رسمی دولت سندلرین‌ده ایسه "ایران" آدی ایلک دفعه آق قویونلو دولتی دؤرونده استفاده ائدیلمیشدیر. گؤرولدوگو کیمی اؤلکه نین پِرسلیگی/فارس اولماسی، سیاسی بیر روایتدن باشقا بیر شئی دئگیلدی. اؤلکه نین اصلی قوروجو عُنصرو تورک/توک/توت-تات اولموش و اولمایا دوام ائده‌جَک‌دیر. اؤلکه خلقی، فقط دوغرو آدلاندیریلماسینی و تحمیل ائدیلمیش انحرافی کیملیکلردن قورتولماغی و خلاص اولماغی گؤزله ییر.

آشاغیدا خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین اسلام سونراسی مرکزی سیاسی اراده سینی تمثیل ائدن دولتلره قیسسا شکیلده توخونولاجاقدیر. آنجاق موضوعیا گیرمَدَن قید ائدیلمه لیدیرکی، تاریخاً آورآسیانی قابسایان، احاطه ائدن خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین مرکزی سیاسی اراده سی ایله برابر محلّی و منطقه ای جهت دن سیاسی اراده‌ نی تمثیل ائدن بَگ لیک، امیرلیک، خانلیق و دولتلر موجود اولموشدور. بو اداری مرکزلر، سیاسی جهتدن بیربیرینه قارشی جدّی رقابت حالینده اولموش اولسالار دا مدنی بوتونلوگو پوزماغا دایر اولومسوز، منفی بیر حرکت ده اولماقدان دایم چکینمیشدیلر و مدنی بوتونلوگون قورونماسینا همیشه  گرَکلی دقت و حرمت گؤستریلمیشدیر. بو سورَج/روند ١٥.اینجی عصرین اورتالارې و ١٦.اینجی عصرین ایلک ایللرینه قدر دوام ائتمیشدیر. یعنی، خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین محلّی و منطقه ای جهت دن سیاسی اراده سینی تمثیل ائدَن سیاسی مرکزلردن بیری اولان عثمان اوغوللارینین هم آنادولو تورک بَگلیک‌لرینی، هم آفریقا مملوک تورک دولتی‌نی اورتادان قالدیرماسی و خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سیندَن امتنا ائدَرَک حقوقی جهتدن رسماً "قیصر روم" اولاراق اعلان وجود ائتمَسی و دیگر طرفدَن دشت قپچاق‌دا خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین منطقه ای جهت دن سیاسی اراده سینی تمثیل ائدن قیزیل اوردا دولتی‌نین تابع بیر بؤلگه سی اولان مسکُوا کنیازلیغی نین سَلَف مدنیت حوزه سیندَن امتنا ائدَرَک "سِزار روم" اولاراق اعلان وجود ائتمَسی، اورتا آسیا و قفقازی اشغال آلتینا آلاراق گئنیشله مَسی، گونئیدن ایسه هندستان یاریم آداسی اوزَریندن روم مدنیت حوزه سینین دیگر واریثی انگلستانین گئنیشله مَسی خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینې چیخمازا سوخموش و زمان آشاماسیندا انحلال و اضمحلالا سوروکله میشدیر. بو موضوعلار گئنیش شکیلده یئنی نشر اولاجاق اثرمیزده اله آلیناراق اینجه لنمیشدیر.

اسلام سونراسې خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین مرکزی سیاسی اراده سی، خَزرلردن باشلایاراق سیراسی ایله آشاغیدا تقدیم ائدیلیر:

(۴۶۸ – ۱۰۴۸)1. خزر دولتی

خزر دولتینین اساس قورولوش اراضی سی آذربایجان، خراسان، باتی و قسماً مرکزی ایران بؤلگَه سی اولاراق تثبیت ائدیلمَکده دیر. خزر دولتی، اساس تورپاقلاری اولان گونوموز ایران اراضیسینده اموی‌لره قارشی مقاومت و دیرَنیشلرده مغلوب اولاراق گئری چَکلمیش، قفقاز و داها سونرا شمال قارا دنیز بؤلگه سی ایله یئتینمَک زوروندا قالمیشدیر. خزر دولتی مغلوب اولوب قفقازا، آردینجا دا شمالی قارا دنیزه چکیلسه ده، یئرلی تورکلر اسلامیتی قبول ائدَرَک اؤزتورپاقلاریندا حیاتلارینی سوردورمه‌یه دوام ائتمیشدیلر. تبریز، خزر دولتینین ان اهمیتلی مدنی، سیاسی و اقتصادی مرکزی اولاراق بؤلگه ده‌کی تاثیرینی قوروموشدور.

2. سامان یَبغو/یابغو - سامانی‌لر دولتی (۸۱۹-۹۹۹)

اورتا آسیا‌داکی تورکلرین اسلام‌لا شرفلَنَمه سی و اسلامی تورک دولت قوروجولوغو اساساً ۸۴۰-۱۲۱۲ ایللری آراسیندا اورتا آسیا و ماوراءالنهر‌ده قورولموش اولان قاراخانلی دولتی ایله باشلار. قاراخانلی لاری مدنیتجه اؤز تاثیری آلتیندا توتان و ۸۱۹-۹۹۹ ایللری آراسیندا قورولموش اولان و آچیق شکیلده رشیدالدین فضل‌الله همدانی‌نین (هـ.ق. ۶۴۵-۷۱۸ / م. ۱۲۴۷-۱۳۱۸) "جامع‌التواریخ" و "اوغوزنامه" اثرلرینده تورک اولدوقلاری قید ائدیلَن سامان یَبغو/یابغو، باشقا بیر دئییمله سامانی‌لر دولتی اولموشدور.

دری/فارس و تورکجه دیللرینین عرب دیل انحصارینا قارشی دولت و دؤنَم علماسی طرفیندن اساس آلینماسی سامانی‌لر دؤروندن اعتباراً باشلار.

غزنوی‌لر ویا سَبوکتَگین‌لیلر دولتی (۹۶۳-۱۱۸۶) 3.

غزنوی دولتی، سامان یابغو اوغوللاریندان هرات والیسی آلپ تگین طرفیندن، هندستانین پنجاب بولگه‌سی ایله گونوموز ایرانین بؤیوک قسمی و خوارزمه قدر اوزانان بولگه‌ده قورولان بیر تورک دولتی اولموشدور. سلطان محمود دؤنَمینده غزنوی‌لر شمالی هندستانی حاکمیتلری آلتینا آلاراق، بولگه‌ده اسلام مدنیتی نین داها گئنیش شکیلده یاییلماسینین قاباغینداکی مانعه لری بؤیوک اؤلچوده رفع ائتمیشدیلر.

(۱۰۳۷-۱۱۹۴)4. بویوک سلجوقلو دولتی

۱۱.اینجی و ۱۴.اونجو یوزایللَر آراسیندا بؤیوک سلجوقلو دولتی، اسلام دونیاسی‌نین اعظمی قسمتینی اداره چیلیگی آلتینا آلماغی باشارمیشدیر. سلجوق بَگ/بَی، ۱۰۰۹‌دا اوغوزلاری بیر دولت دوزنین‌ده بیرلشدیرمَگی باشارمیشدیر. سلجوقلولار طرفیندن گونوموز نیشابور، ری و سونرا اصفهان باشکند/پایتخت اولاراق سئچیلمیشدیر.

ملکشاه، ۲۰ نوامبر ۱۰۹۲ تاریخینده، ایچ مناقشه لر سونراسیندا زَهَرلَنرَک اؤلدورولدوکدن سونرا دولت، بؤیوک چالخانتیلار ایچینه سوروکلندی. بونونلادا بؤیوک سلجوقلو دولتی ملکشاهین اوغوللاری آراسیندا دؤرد پارچایا بؤلوندو:

1. کرمان سلجوقلولاری؛ ۱۱۸۷ تاریخینه قدر دوام ائتمیشدیر.

2. شام-حلب سلجوقلولاری؛ ۱۱۱۷ تاریخینه قدر دوام ائتمیشدیر.

3. آنادولو سلجوقلولاری؛ ۱۰۷۷‌دن ۱۳۰۸‌ه قدر ۲۳۱ ایل سورموشدور.

4. عراق و خراسان سلجوقلولاری؛ ۱۱۹۴ تاریخینده خوارزمشاه سلطان علاءالدین تَکیش ایله گیردیگی ساواشدا مغلوب اولاراق تاریخ صحنه سیندن چکیلمیشدیلر.

بورادا قید ائدیلمه لیدیرکی ائل دنیزلیلر/آذربایجان آتابگ لری، سلجوقلو دؤنَمینین ان مهم، ان بارز و ان تاثیرگذار اتابگلیگی اولموشدور. آذربایجان آتابگلیگی آیریجا اله الیناراق دؤنَم اوچون حیاتی اهمیتی اورتایا قویولمالیدیر.

تورک اسلام سِنتِزچیلرینین هئچ بیر علمی اساسی اولمایان بوش ادعالاریندان بیری ده سلجوقلولارین فارسلاشدیقلاری، ایرانیلَشدیک‌لری و تورکجه اثر یاراتمادیق‌لاری یؤنونده دیر. یوخاری‌دا قید ائدیلدیگی کیمی "دیوان لغات‌ التُرک" و "عطبةالحقایق" کیمی تورکلرین اسلام سونراسی ایلک ادبی اثرلری سلجوقلو تبعه لری طرفیندن ایران دا قَلمه آلینمیشدیر. قوتادغو بیلیگ اثرینین مؤلفی ایسه یئنه یئرینده بیلدیریلدیگی کیمی خراسانلی فردوسی‌نین شاهنامه‌سینی اؤرنَک آلاراق یازدیغی بیلینمَکده دیر. بو و دیگر اونلارجا اوغوزنامه و دده قورقود اثرلری ده داها سونرالار سلجوقلو تورپاق‌لاریندا قَلَمه آلیندیغی بیلینمَکده دیر. تورکیه نین تورک اسلام سِنتِزچیلرینین ایران تورکلوگونو انکار ائتمه لری، ایرانی غیر تورک گؤسترمَگه چالیشمالاری، پِرس/پارس اولاراق تانیملامالاری و مُعرفی ائتمه لرینین آرخاسیندا دوران ان مُهم مسئله سیاسی غرض، تاریخی غرض، مدنی/فرهنگی غرضدیر. و ان اؤنَملیسی ایسه اؤز ملی کیملیکلرینه دویدوقلاری شبهه دیر. نشر اولوناجاق اثریمیزده بو موضوعیا داها گئنیش توخونولموشدور.‌

5. خوارزمشاهلار دولتی (١٠٩٧-١٢٣١)

انوش تَگین طرفیندن اساسی قویولان خوارزمشاهلار دولتی، آتسیز و ائل آسلان  دؤورلرینده هم عراق سلجوقلو‌لاری هم ده قارا خيتاي‌لارلا مجادله ائتمیشدیلر. نتيجه ده ائل آسلان، سلطان سَنجرين اؤلومو أوزرينه باغيمسیزليغینی، استقلالیتینی اعلان ائتمیشدیر. خوارزمشاه‌لارين ان بؤیوك حُكمدارى علاءالدين تَكيش اولموشدور. تَكيش، اؤنجه قارا خيتاي‌لاری، آردیندان سون سلجوق‌لو حُكمدارى ايكینجى طُغرُل‌و/توغرولو مغلوب ائتمیشدیر. خوارزمشاه‌لار قیسسا سورَده مرزلرینی، شرقی آنادولو‌دان ماوراءالنهر‌ه قدر گئنیشلتمیش و عادتاً سلجوق‌لو دولتينین وارثی اولموشدولار. ١٢٢٠‌ده بوتون اؤلكه، چنگيز خانين اؤندرليگينده‌كى تورک-مغول اوردو‌لاری طرفیندن اله گئچيريلميشدیر. جلال‌الدين خوارزمشاه، دولتى يئنيدن توپارلاماق اوچون جدّیت و فداکارلیقلا چالیشدیسا دا باشاریلی اولابیلمه دی. اؤلومو أوزرينه خوارزمشاه‌لار دولتی، تماماً اورتادن قالخدی. خوارزمشاه‌لار اؤنجه گورگنج، سمرقند، غزنه، سونوندا ايسه تبريزی سلجوقلو اوشاقلاری ائلدَنيزلردن / آذربایجان آتابگلیگیندن آلاراق پایتخت ائتمیشدیلر. تبريز/تربيز، قدیم تورک أویغارليغينين بئشیگی اولاراق بو د‌ور‌دن اعتباراً يئنيدن جانلانماغا باشلاميشدیر. خوارزمشاه‌لار، سلجوق‌لو دولتينین دوآمی اولاراق دَگرلندیریلمَکده دیر.

6. بؤیوک ائلخانلی دولتی (١٢٥٦-١٣٣٥)

چنگيز خانین تورونو/نوه سی هولاگو خان ١٢٥٦‌دا خوارزمشاه‌لارین سون باشكنتی تبريز‌ده خلق طرفیندن قارشیلاناراق شهره داخل اولموش و او قدیم تورک اویغارليغينين وارثی اولان شهری، بؤلگه‌نين يئنيدن پایتختی اولارق تعيين ائتمیشدیر. ائلخان‌لار بؤيوك اکثریتله أهل‌بيت سئوگيسينه دايالی اسلاميتي قبول ائتميش و تبريز مركزلی دولت‌ین، يئرلی تورک‌لرين اداره چیلیگی ایله داها فایدالی بیر شکیلده ایره لییه گؤتوره بیلمَک مقصدی ایله قارشی‌لارين‌دا دوران ايكى ان بؤیوک اَنگلی اورتادان قالدیرمیشدیلار؛

بيرينجی‌سی، مذهب ساواشلاری ایله اؤلکه و عمومیتله مدنیت حوزه سینین دینجلیگینی، انکشاف، پیش رفت و گلیشیمینی پوزان و امنیتسیزلیگی آرتیران اسماعیلی لری تاثیرسیز حاله گتیرمَک اوچون الموت قالاسینی اورتادان قالدیردیلار.
ايكينجی‌سی، اسلام و اسلاميتي سواستعمال ائدَرَك عرب دیل انحصارینی، مدنی اوستونلوگونو مدافعه و تحمیل ائدن، غيری عربلره/عجم‌لره سياسی جهت‌دن وار اولما حقّی تانيماق ایسته مَیَن، خراسان/آذربايجان مدنيت حوزه سی‌نین تبعه لرينی موالی/کؤله/قول اولارق تانیملایان و عرب‌چیلیگی اساس‌ آلان، اموی تفكورونه اساسلانان عباسي خلافتينه سون وئرمَك مقصدی ایله ١٢٥٨‌ده بغداد‌ا حرکت ائدیب، عبد الله المستعصم باللهی اورتادان قالديرديلار.

بو تورک اسلام آنلاییشینین مخالفلری اولان أموی تؤكونتولرينی اورتادان قالدیران و تورک اسلام دونياسی‌نی بو يوباز‌لاردان تميزلَیَن ائلخان‌لی دولتی، خُراسان/آذربايجان مدنيت حوزه سی‌نین مركزی سياسی اراده سینی ١٣٥٧.اینجی ایله قَدر دوغرو‌دان تَمثیل ائتمیش و ١٩٢٥‌.اینجی ایله قدرده دوام ائدَن سياسی اراده اوچون حقوقی اساس تشكیل ائتمیشدیر.

ائلخان‌لی دولتینین خراسان و آذربايجان تورک أوردوسو طرفیندن بغداد‌دان تميزلنَن بو تورک/عجم مخالفی دوشونجه اعتباری ایله أموی‌لردن آردا قالان‌لار مركزی سياسی اراده‌نی تمثیل ائدن ائلخان‌لی دولتی ایله رقابت حالينده اولان مصر مملوك تورک دولتينه سياسی فعاليت‌دن منع ‌ائديلميش بیر صورتده سیغینمیشدیلار. آنجاق بو مملوک دولتینه سیغینمیش اولان عباسی واریثلری داها سونرا؛ ١٥.اینجی يوزا‌یلین ایكينجی ياریسی و ١٦.اینجی يوزا‌یلین ایلك ایل‌لرينده، خراسان/آذربايجان مدنيت حوزه سیندَن امتنا ائدَن، روم بيزانس وارث‌ليگينه سويونموش اولان عثمان‌اوغول‌لارینین روم‌لارلا بيرلَشَرَك استانبول اوزَریندن خُراسان/آذربايجان مدنيت حوزه سینده معین معنادا معتزله افکارینا باغلی اولان تورک اسلام آنلاییشينا قارشی اشاعره اساسلانان اشعریون جریانینا دایالی گتيردیكلری يئنی بير یوروم‌لا خُراسان/آذربايجان مدنيت حوزه سینه قارشی امانسیز بير ساواشین باشلادیلماسین‌دا مستثنا نقش ایفا ائتدیلر.

ماراقلی بیر مسئله‌ده، قيصرروم عثمان‌لیسی اوزَریندن خراسان/آذربايجان مدنيت حوزه سینده كی معتزله تورک اسلام آنلایيشينا قارشی اشعری جریانینا دایالی  گتيردیكلری يئنی اعتقادی يوروم‌لا باشلاتدیقلاری بو قانلی ساواش‌لارين زامان آشاماسیندا شيعی-سُنی ساواشی اولاراق  جهتدار شکیلده تحریف ائديلمه سيدير. بو موضوع اثریمیزده آيریجا گئنيش صورتده اله آليناراق اینجه لنمیشدیر.

بيرده اصلاً اونودولمامالیدیر كی، بوگون اليمیزه گلیب چاتان و ١٤.اونجو يوزا‌یل اؤنجه سينه عآيد توركلوك‌له ایلگیلی، مُرتبط اثرلرين تمامینا یاخینی يا ائلخانلی دؤنَمینده ايران‌دا يازیلمیش يا دا او دؤنَمده تبريز، اردبيل، اورمو، شيراز، اصفهان، و خراسان‌دا نسخه‌لری يئنيدن کؤچورولموش اثرلردير. باشقا بير ايفاده ایله بوگون شعورلو و بیلگییه دایالی توركلوگوموزو بؤيوك اؤلچوده اردبيل، اصفهان، ساوه و شيراز ميرزا‌لارينین یازمیش ویا کؤچورموش اولدوقلاری اثرلره و اونلارا صاحب دوران مترقی و بؤیوک ائلخانلی دولتينه بورجلویوق.

7. بؤیوک تیمورلولار دولتی (١٣٧٠-١٥٠٧)

ائلخانليلاردان سونرا گونوْموز آذربايجان و ايران اراضی سينين مختلف بولگه‌لرينده، قیسسا سوره‌لي بعضی تورک دولتلری ده حاکم اولموشدور. ائلخانليلاردان سونرا چوبانليلار (١٣٣٥-١٣٥٧)، جلایرليلر (١٣٣٦-١٤٣٢)، قارا‌قويونلولار (١٣٨٠-١٤٦٩)، آق‌قويونلولار (١٣٧٨-١٥٠١) و ديگر بعضی محلّی و منطقه ای اداره چیلر ده حاکم اولموشدولار. تيمورلولار، قيد ائديلَن تاريخلر آراسیندا بولگه‌نی تام حاکمیتلری آلتینا آلمیشدیلار. بو سببله ده او دؤنَم تيمورلولار دؤنَمی اولارق بيلينير و تيمورلولار او دؤنَم اوچون خُراسان/آذربايجان مدنيت حوزه سینين سياسي اراده‌سيني رسمَاً تمثيل ائتمیشدیر.

امير تيمور، ایستَنيلَن جهتدن تورک و اسلام دونياسی اوچون اولدوقجا بؤيوك اؤنَم و اهمیّت داشیماقدادیر. ائله بؤيوك بير اؤنَم داشيميشدی کی، اؤزوندن سونرا 1925-اینجی ایله قدر ایران باشدا اولماقلا بوتون تورک دولت و بگلیکلرینده "آق ساققاللار كَنَشی/شوراسی" ویا "دولت شورا‌لاری" دایم چنگيز خان و خاقان ایران، مَلک توران و امير تُركستان، صاحب‌قران سلطان افخم امير تيمور‌ون آدلارينين ذكری ایله باشلاردی.

اؤزلليكله بو گلَنَک/سُنت ايران‌دا ان اساس دولت گلنَگی/سُنتی اولارق ١٩٢٥.اینجی ایله قدر دوام ائتدیریلمیشدیر. چونکو ایران 1925-اینجی ایله قدر دونیادا تورکلوگو تمثیل ائدن یگانه رسمی حقوقی تورک دولتی ایدی. بونون دوام ائتدیریلمه سینین اساس سبب لریندن بيري ده اسلامدان قاباقکی افسانوی سلاله لردن و خَزرلردن باشلایاراق دولت علیه نین سلجوقلو، ائلخانلی ایله برابر تيمورلولارين دولت واريثلیگینین صفوي، افشار و قاجار دولتلرینه انتقال تاپماسی و دوام ائتمَسی ایدی.

8. قارا‌قويونلو دولتې (١٣٨٠-١٤٦٩)

قارا يوسف، سَعدلي، بهارلي، دوخارلي، قارامانلي، آلپاغوت، چاخیرلي، آيينلي، بايراملي، آغاجري و حاجیلي اويماقلارينين/طایفه لرینین رهبرلیگینده، جلايرليلَري مغلوب ائدرَک ١٣٨٠ تاريخينده، قارا‌قويونلو دولتيني قورموشدور. قارا‌قويونلو، باشكندي تبريز اولان و ١٣٨٠-١٤٦٩ ايللري آراسیندا بوگونكو شرقی آنادولو، گۆنئي قفقاز، آذربايجان و بوتون گۆنئي باتي ايران و قوزئی عراق اراضیلرینده حاكميت قورموش بير تورك دولتي ایدی.

 

9. آق قويونلو دولتې (١٣٧٨-١٥٠١)

آق‌قویونلو دولتینین قوروجوسو، قۇتلو بَگین کیچیک اوغلو قارا یؤلوک عثمان‌دیر. ۱۴۰۰-ده بؤيوک امیر تیمورۇن آنادولویا گیریشینه کُمَکلیک ائتدی و بو حمایتینه گؤره ملاطیه نی، ۱۴۰۲-ده آنقارا ساواشی‌نداکی کُمَکلیگینه قارشیلیق دا دیاربکر بؤلگه سینین اداره چیلیگینی آلدی.  ۱۴۰۳-ده ده دیاربکر‌ده حکمدارلیغینی إعلان ائتدی.

قارا یؤلوک عثمان بَگین اؤلوموندن سونرا، اوغوللاری آراسیندا اقتدار دیدیشمه سی باشلادی و آق‌قویونلو دولتی اسکی/قدیم گوجۆنۆ ایتیردی. قارا یؤلوک عثمان بَگین تورۇنو/نوه سی سلطان حسن (اوزون حسن)، ۱۴۵۳-ده دیاربکر‌ی آلاراق عایله ایچی اقتدار دیدیشمه لرینه سون وئردی. آق‌قویونلو دولتی‌نی، مَرزلرینی شرق ده خُراسان‌دان، غرب ده فرات چایینا، شمال دا قفقاز‌دان، جنوب دا عُمان دنیزینه قدر اوزانان خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین مرکزی سیاسی اراده سینی تمثیل ائدن بؤيوک بیر دولته چئویردی . قارا‌قویونلولارې مغلوب ائدرَک بو دولتی اورتادان قالدردی و باشکندی یئنیدن تورک شهری دیاربکر‌دن تاریخی باشکند اولان تبریز‌ه انتقال وئردی.

آق‌قویونلو دولتی‌نی داها چوخ دَگرلی قیلان مسئله، خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه سینین مرکزی سیاسی اراده‌سینی او بحرانلی دؤنَمده یوکسَک سویه ده تمثیل قابلیتی دیر. ۳.اونجو ایوان دؤنَمیندن اعتباراً مُسکُوا کنیازی "سیزارروم" و استانبول اوزَریندن "قیصرروم‌"-ون تورکلرین حاکم و اصلی قوروجو عُنصر اولدوغو خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه سینه قارشی باشلاتدیقلاری قورخونج و دهشت ساچان قانلی ساواشلاردان جانلارینی قورتارماق اوچون معصوم تورکلرین سیغیناجاق و پناه آپاراجاق یگانه اؤلکه آق قویونلولارین حاکم اولدوغو ایران ایدی. سلطان حسنین، مرکزی سیاسی اراده‌نین چؤکمَسینی اَنګلله‌مَسی، دورومو کُنترُل آلتینا آلماسی، بُحرانی  عقللی/عغیللی شکیلده اداره ائتمه سی و نهایت مرکزی سیاسی اراده نین تَمثیلیت وظیفه سینی لایقینجه یئرینه یئتیرَرَک، واریثلیگین تیمورلولاردان صفوی‌لره اؤتورولمه سینی تامین ائتمَسی اولموشدو. غرب و جنوب غربده کی قارداش تورک بَگلیکلرینین یئرینه تورک دوشمنلیگینه سویونموش قیصرروم-ون منطقه نی اله گئچیردیگی  و شمال دا – دشت قپچاق دا ایسه قارداش قیزیل اوردا تورک دولتینین یئرینه روس منشه لی سِزاررومونون بؤلگه نی اشغال ائتمه سی کیمی اولدوقجا قورخونج و دهشت ساچان وضعیت ده بو تاریخی وظیفه نی لایقینجه یئرینه یئتیرمَک سلطان حسنین ان بؤیوک ایشی ایدی. بو جهت دن آق‌قویونلو دولتی، خصوصاً اوزون حسن پادشاه، خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه سى اوچون اولدوقجا بوئوک اهمیت عرض ائدر.

اوزون حسن پادشاهین و آق‌قویونلو دولتی‌نین او دؤنَمده خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه سی اوچون نه قَدر حَیاتی اهمیت داشیدیغینی آنلامامیز اوچون آشاغیداکی موضوعیا قیسسا شکیلده توخونمامیز یئترلی اولاجاقدیر. نشرائدیله جَک اثرمیزده ده گئنیش شکیلده ایضاح ائدیلدیگی کیمی آنادولو سلجوقلولارینین یئرینده اظهاروجود ائدَن قارامان اوغوللاری باشدا اولماقلا عثمان اوغوللاری، رمضان اوغوللاری، مَنتشه‌اوغوللاری، آیدین اوغوللاری، جانداراوغوللاری، ذوالقدراوغوللاری، اَرتنه اوغولللاری، گرمیان اوغوللاری، حمیداوغوللاری کیمی بوتون آنادولو تورک بَگلیکلری، قوزئی افریقا‌دا تولون اوغوللاری/طولونیان (۸۶۸-۹۰۵)، اخشید اوغوللاری/اخشیدیان دولتی (۹۳۵-۹۶۹)، ایوبی‌لر دولتی (۱۱۷۱-۱۲۵۰)، مملوک دولتی (۱۲۵۰-۱۵۱۷)، حلب-شام داخل قوزئی افریقا‌داکی زَنگیلر/ الزنگيون (۱۱۲۷-۱۲۳۳)، ۱۰.اونجو  یؤزایلدَن اعتباراً شیراز‌دان گئدیب دوغو افریقا‌داکی تانزانیا‌یا باغلی زَنگبار آدالارینا یئرلَشَن زَنگی تورکلرینین قورموش اولدوقلاری بوتون بَگلیک و دولتلر داخل هندستان یاریم‌آداسینداکی تورک اسلام دولتلری، چین سدّینه قدر اوزانان اورتا آسیاداکی تورک بگلیکلری و دَشتِ قپچاق‌داکی قیزیل اوردا دولتی (۱۲۴۲-۱۵۰۲) تماماً خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه سی‌نین محلّی و منطقه ای جهت دن سیاسی اراده‌سینی تمثیل ائدَن بَگلیک‌لر و دولتلر اولموشدور. باشقا بیر ایفاده ایله چین سدّدیندن استانبول سورلارینا/دیوارلارینا قدر اوزانان اراضی تورکلرین اصلی قوروجو عُنصر اولدغو خراسان/ آذربایجان مدنیت حوزه سی اولموشدور.

آق‌قویونلولار دؤنَمینده بو مدنیت حوزه سینده ایکی جَبهه ده اجتماعی، سیاسی و مدنی جهتدن ییخیجی بؤیوک انقلاب یاشانمیش و نتیجه اعتباری ایله مدنیتجه طرف دگیشمه یاشانمیشدیر. بونون بیری عثمان‌اوغللاری‌نین ۱۴۵۳‌دن اعتباراً خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سیندن رسماً و حقوقاً امتنا ائدیب، "قیصرروم" عنوانینی آلاراق اؤزونو روم بیزانس واریثی اعلان ائتمه سی اولموشدور. ایکینجی‌سی خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین منطقه ای جهت دن سیاسی اراده سینی تمثیل ائدَن قارداش قیزیل اوردا دولتی‌نین تابع بیر ولایتی اولان مُسکُوا کنیازی روس چاری اوچونجوایوان‌ین ۱۴۷۲‌ده بیزانس شَهزاده سی زوی پالایلوگینا/سوفیا پالایلوگینا ایله ائولَنیب، "سِزارروم" عنوانینی آلاراق اؤزونو ارتودوکس روم/بیزانس واریثی اعلان ائتمَسی اولموشدور. عثمان‌اوغللاری‌نین "قیصرروم" اولاراق آنادولو تورک بَگلیکلرینی و اونو متعاقباً عراق عرب، حلب-شام و مملوک تورک دولتلرینی ۱۵۰۲‌یه قدر هامیسینی اورتادان قالدیریب، روم مدنیت حوزه سینه باغلامیشدیر. شمال طرف دن ایسه روس چاری‌نین "سِزارروم" اولاراق قیزیل اوردا تورپاق‌لرینی بیربیر اشغال ادیب، خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینه قارشی ایکینجی جبهه نی آچمیشدیر. هر ایکی جبهه‌ده سکته‌یه اوغرايان و وحشی قتل‌عام سیاستینه تابع توتولان معصوم تورکلر مرکزی آتا تورپاق‌لارینا، یعنی ایرانا سیغینماغا مجبور اولدولار. بؤیله قورخونج و وهشت ساچان بیر دؤنَمده خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین سیاسی اراده سینی تمثیل ائدن آق‌قویونلو دولتی، اؤزللیکله اوزون حسن پادشاه، مدنیت حوزه سینین سیاسی اراده سینین تمثیلیتی‌نین سورَکلیلیگی‌نین، یعنی دوامیتی نین قورونماسیندا مستثنا نقش ایفا ائتمیشدیر. او دؤنَم عثمانلی ایکینجی محمد، روم مدنیت حوزه سینین سیاسی اراده سینی تمثیل‌ ائدن "قیصرروم" اولاراق اعلان ظہور ائتمَسیندن هَمَن سونرا قبول ائتدیگی و الی الابد پایدار قالاجاغینا و هر دایم دونیا دوردوقجا حقوقی قوه یه صاحب اولاجاغینی دوشوندوگو و تاکید ائتدیگی "قانون‌نامه" ایله تورکلرین اصلی قوروجو عُنصر اولدوغو خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینه عاید دینی و ملی جهتدن حیاتی اهمیت داشییان بعضی مُهم رسمی آیین و مرسیم‌لری، او جمله‌دن کربلا حادثه لرینه گؤره  هر ایل محرم آییندا گئچیریلَن یاس مراسیملرینی و هر ایل گئچیریلَن نوروز بایرامینی قطعی شکیلده یاساقلامیشدر. بوگون ایران باشدا اولماق‌لا بوتون تورک دؤنیاسیندا بؤیوک طنطنه ایله گئچیریلَن نوروز بایرامی، تورکیه‌ده خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین محلّی عُنصرلاریندان ساییلان کرمانجیلردن باشقا تورکچو تبلیغاتلارا رغماً عموم جمعیت طرفیندن حله ده مَنیمسنیلمه مه سینین و بایرام اولاراق گئچیریلمه مه سینین سببی بودور. قید ائدیلمه لیدیر کی بوگون کرمانجی لارین نوروز بایرامی نی طنطنه ایله گئچیرمه لرینین سببی ده فرهنگی اولماقدان زیاده سیاسیدیر.

(۱۵۰۱-۱۷۲۲)10. صفوی دولتی

تاریخاً آوراسیا‌نی قابسایان خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین دؤنَم اعتباری ایله اَن بؤیوک ادبی، سیاسی و نظامی دَهاسی ساییلان، آوراسیا‌داکی بوتون تورکلرین باشینا آند ایچدیکلری، “شاه دده” اولاراق خطاب ائتدیکلری شاه اسماعیل، ۱۶.اینجی عصرین باشلاریندان اعتباراً سلطان حسن‌له اولان قان باغینا و تیمورلولارین حقوقی دولت واریثلیگینه دایاناراق، بؤیوک دولت قوروجولوغونا گئتمیش و صفوی دولتی‌نین اساسینی قویموشدور. صفویلرین دولت و فکری یاپیلانماسی، ۱۹۲۵.اینجی ایله قدر، افشار و قاجار دولتلری‌ ایله سوردورولموشدور. صفوی دولتینین قوروجوسو شاه دَده، شاه اسماعیل خطایی، سون پادشاهی ایسه شاه سلطان حسین اولموشدور. صفویلر ده دیگر مرکزی سیاسی اراده‌نی تمثیل ائدن تورک دولتلری کیمی تبریزی پایتخت اولاراق سئچمیشدیلر. صفوی (شاه دَده) - عثمانی (قیصرروم) ساواش‌لاری و مُسکُوا کنیازی (سِزارروم) ایله دوام ائدن و گون گئچدیکجه مرکزه یاخینلاشان قانلی ساواشلار قارشیسیندا پایتختین اؤنجه قزوین‌ه، داها سونرا ایسه اصفهان‌آ انتقال ائتدیرلمَسی قاچینیلماز اولموشدور. باشقا بیر ایفاده ایله تبریزین باشکند اولماقدان چیخاریلماسینین ان مُهم سببی، غربدن روم قیصری عثمانلی امپراطورلوغونون و شمالدان روم سِزاری چار روسیاسینین تورکلره قارشی باشلاتمیش اولدوقلاری قانلی و امانسیز ساواشلارین تبریزه یاخینلاشماسی و تبریزی تحدید ائدر سطحه یئتیشمه سی اوزوندن عقلای نظام، خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین مرکزی سیاسی اراده سینین قورونوب دوام ائتدیریلمَسی اوچون پایتختین اصفهان‌آ انتقال ائتدیریلمه سینه قرار وئرمیشدیلر. قیصرروم (عثمانی) ایله سِزارروم‌ون (چار روسیاسی‌نین) روم مدنیت حوزه سینین بایراقدارلاری اولاراق بیر‌بیر‌لری ایله بؤیوک رقابت ایچینده اولسالار دا، تورکلرین حاکیم و اصلی قوروجو عُنصر اولدوقلاری خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین مرکزی سیاسی اراده سینین اورتادان قالدیریلماسی اورتاق مشترک هدف‌لری اولموشدر. بونون اوچون ده هم شمالدان سِزارروم هم ده غربدن قیصرروم آوراسیانین تاریخاً مدنیتجه قوروجو و محافظ ملتی اولان تورکلره قارشی آمانسیز بیر قتلعام سیاستی تطبیق ائتمیشدیلر.

مُدرن تورکیه تاریخچی‌لرینین، اؤزللیکله آتاتورکون تورک تاریخ تِزین‌دن امتنا ائدن، تورک-اسلام سِنتِزچیلرینین و بو فکره اساسلانان سیاسیلرین، تورکلویون مرکزی اولان ایرانی، فارس ملتی اولاراق گؤسترمه لرینین و تورکلری یوخ سایمالارینین اساس سَببی، بو تاریخی واقعیت لری اؤرت باس ائتمَکدیر. تاریخاً تورک و تورکلوگون مرکزی اولان ایرانی، فارس ملتی اولاراق گؤسترمکدن اساس هدفلری، خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینده تماماً وارلیقلارینی تورک دوشمنلیگینه بورجلو اولان عثمانلی‌لاری تورک و تورکلویون مرکزی اولاراق دیکته و تحمیل ائتمَکدیر.
بؤیوک، مُرفّه و گوجلو تورک بیریلیگی ایستَنیلیرسه، بؤتون بو تاریخی موضوعلار، بیرینجی‌ ال تاریخی قایناق‌لار اساسیندا یئنیدن اوبژِکتیو/عینی شکیلده اله آلیناراق چالیشیلمالیدیر و چالیشیلاجاق‌دیر. چونکو بیز گوجلو، مرفه و بؤیوک تورک بیریلیگیندن امتنا ائدَجَک دئگیلیک. ان آزیندان آوراسیانین باریش ایچینده، دینج بیر اورتامدا گلیشمه سی، پیشرفت ائتمه سی اوچون بو بیرلیگه دَنگه/تعادل عاملی اولاراق احتیاج واردیر.

 (۱۷۳۶-۱۸۰۲)11. افشار دولتی

نادر شاه آفشارین، تاریخاً شیعه-سنی اولاراق مطرح ائدیلن اختلافلارا باخیشلاری و بونون حلّ یوللاری اوچون حیاتا گئچیرمیش اولدوغو فعالیت لر، گونوموز آچیسین‌دان دا اولدوقجا بؤیوک اهمیته حائزدیر. ایران و عثمانلی علمالاری آراسیندا ۱۱۵۹‌دا (۱۷۴۶) نجف شهرین‌ده مذاکره‌لر ائدیلمیش، بیر مطابقت متنی امضالاناراق مذهب اوزرینه یورودولَن مناقشه لرین اورتادان قالخماسی اوچون نادر شاه افشار طرفیندن اهمیتلی و جدی آددیملار آتیلمیش‌دیر.

نادر شاه افشارین عثمانلی بیرینجی محمودا یازمیش اولدوغو مکتوبلارینی بیربیر گؤزدَن گئچیر‌دیگیمیزده، ماراقلی بیر فاکتی تثبیت ائدیر‌یک؛ نادر شاه افشار، بیرینجی محمودون خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین ۱۵.اینجی یوزایلین اورتالارینا قدرکی رسمی سندلرده گئچَن عثمان اوغوللاری‌نین "گمیچی تورکمَن طایفاسی" اولدوغونو، ایکینجی مرادین امری اوزرینه علی یازیچی‌زاده طرفیندن اقتباس یولو ایله یازیلان " سلجوق‌نامه" اثرین‌ده "قایی بویون‌دان اولان تورکمن" و احمدی‌نین "تورکمن لرله برابر" اولاراق قید ائتدیگینی نظره آلاراق، عثمانلیلاری قارداش اولاراق خطاب ائتمیش و تورک/تورکمن‌لیک اوزَریندن گوجلو بیر بیرلیگین قورولماسی اوچون حدّدن آرتیق چوخ چالیشمیشدیر. متاسفانه، بیرینجی محمود و اطرافینداکی روم کوکَن‌لی غیر تورک بیروکراتلار و عرب کوکن‌لی اموی دوشونجه لی علمالار بونا قارشی اولموشدولار و بو بیرلیگین تشکیل ائدیلمه سینی انگللَمَک اوچون وار گوجلری ایله چالیشمیشدیلار.

نادر شاهین چار/تِزار روسیاسینین بؤیوک مَلکه سی ایکینجی کاترینا ایله ائولنمَک طرحی و ائولنمَک یولو ایله روسیانی یئنیدن خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینه قازاندیرماق مقصدی ایله اولدوقجا جسارتلی و دگرلی سیاسی آددیملاری اولموشدور. قیسساجاسی نادر شاه افشار، هندستان یاریم آداسینی خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینه، یعنی منسوب اولدوغو مدنیت حوزه سینه باغلادیغی کیمی دشت قپچاق دا قیزیل اوردانین وارثی اولان چار روسیاسینی سِزارروم و عثمانلی نی قیصرروم اولماقدان قورتاریب خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینه یئنیدن قازاندیرماقلا مدنیت حوزه سینی آوراسیا سطحینده یئنیدن برپا و احیا ائتمَک مقصدی ایله اولدوقجا بؤیوک و جسارتلی آددیملار آتمیشدیر. نادر شاه افشار و دولت ارکانی نین اساس مقصدی، 15.اینجی یوز ایلین اورتالاریندان اعتباراً ایتیرمیش اولدوقلاری بؤلگه لرده مدنیت حاکمیتینین یئنیدن احیاسینا نائل اولماق ایدی. بودا شرقده چین سدّدیندن باشلایاراق هندستان یاریم آداسی، دشت قپچاق داخل استانبول سورلارینا/دیوارلارینا قدر اوزانان قوجا مدنیت حوزه سینین یئنیدن برپاسی دئمَک ایدی. نادر شاه افشار باشدا اولماقلا دولت ارکانی نین او دورده دوشونموش و آتمیش اولدوغو بو بؤیوک و جسارتلی آددیملاری بوگون سون یوز ایلده حقیقی کیملیکلری انکار ائدیلمیش، پِرس/پارس آدی آلتیندا مُخرب، مُنحرف و تصنعی بیر هویّته معروض و محکوم ائدیلن، هویتی بحران گئچیرَن ایرانلیلارین، یعنی تورک و تاتلارین تصور ائتمه سی اولدوقجا زوردور. چونکو سون یوز ایلده تماماً تحقیر ائدیلمیش، حقیقی کیملیگیندن محروم بوراخیلمیش و هویت بحرانی ایچینده ازیلمَکده اولان بیر جمعیتین بئله محتشم تاریخی مسائلی دَریندن درک ائتمه سی اولدوقجا زوردور. آنجاق هر شیئه رغماً بیز موجودیتیمیزی قوروماق و یاشاتماق اوچون گرچَک تاریخیمیزله اوزلَشمه جسارتینی گؤسترمَلی و واقعی و حقیقی کیملیگیمیزی اولدوغو کیمی یئنی دن احیا ائتمَگه مجبوروق.

دونیا تورکلوگونون یگانه رسمی، سیاسی و نظامی جهت دن حقوقی وارثی اولان نادر شاه افشار نهایت تِرور یولو ایله تاریخ صحنه سیندن حذف ائدیلمیش و حیاتا گئچیرمَک ایسته دیگی اصلاحاتلار مع الاسف یاریمچیق قالمیش و اؤلکه ده بؤیوک آغا محمد خان قاجارا قدرکی دورده هرج و مرج حکم سورمَگه باشلامیشدیر.

نادر شاه آفشارین نسبتا سکولار تورک-اسلام آنلاییشی، گونوموز تورک دونیاسینین بیرلیک و بوتون‌لوگو اوچون ان مُهم اؤرنَک تشکیل ائتمکده دیر.

12. زندیه حکومتی (١٧٥٠-١٧٩٤)

کریم خان زند طرفیندن اساسی قویولان حکومت، بؤیومَک ده و استقراردا یئترسیز قالمیش، شیراز مرکزلی محلّی و قسماً منطقه ای صلاحیتلره صاحب اولموشدور. کریم خان زندین شیرازدا حاکیمیتی اله آلماسینا رغم‍اً، سونونا قد‍ر خراسان، افشار سلاله سینین حاکمیتی آلت‍یندا دوام ائتمیشدیر.

کریم خان زند دؤرونون ان مُهم دولت م‍سئله‌لریندن بیری، کریم خان زندین س‍وی اعتباری‌ ایله خالص تورک بیر اصیل‌زاده اول‍ماما‍سی اولموشدور. بابا طرفی‍ندن ل‍ُر کوکَن‌لی زند عایل‍ه‌سی‍نه منسوب اولدوغونا دای‍ر ایرَلی س‍ورول‍َن ادع‍الار، اونون تورکون مرکزی ایراندا خلق طرفیندن بیر خاقان و پادشاه کی‍می قب‍ول ائدیل‍م‍ه سی‍نه مانع اول‍دو. دولت کَن‍َشی و آغ ساق‍قاللار شورا‍سی‍نین هر دایم اولدوغو کیمی اساس دیلی‍نین تورکجه اول‍ماس‍ینا باخمایاراق، خالص تورک اول‍ماد‍یغ‍ینا دای‍ر یای‍یل‍میش ف‍ک‍ر‍ل‍ر‍ین حاکم اول‍ما‍سی ی‍وز‍ون‍دَن "ای‍ناق اوغ‍لو چو‍بان کریم" خطاب ائ‍دی‍ل‍َرَک دفعه لرجه تحقیر ائدیلمیش و حقیر ساییلمیشدیر. س‍ون‍ون‍دا کریم خان زند، اؤزونو ب‍ؤ‍ی‍وک خان و‍ی‍ا پ‍اد‍ش‍اه اعلان ائ‍تمَکدن چکینمیش و تبعه لرین وکیل‍ی آن‍لامی‍ن‍دا ا‍ست‍ف‍ا‍ده اول‍ون‍ان وکیل‌ال‍رعایا ل‍ق‍ب‍ی‍ن‍ی منیمسَمیشدیر. کریم خان زند، لُر کوکَن‍لی اولاراق ق‍ل‍م‍ه و‍ئری‍لم‍یش اول‍سا دا، عای‍له عضولرینین آ‍دلار‍ی‍ن‍ی‍ن تورکجه اول‍دوغ‍ون‍و ت‍اری‍خی م‍ت‍ن‍ل‍رد‍ن اؤرگَنیریک؛ او ج‍م‍ل‍ه ‍دن، باب‍اس‍ی‍ن‍ی‍ن آ‍دی "ای‍ناق"، ع‍م‍ی س‍ی‍ن‍ی‍ن آ‍دی "ب‍وداق"، آن‍اس‍ی‍ن‍ی‍ن آ‍دی "ب‍َگ‍ی‍م آغ‍ا" و خانیمیسی نین آدی "خ‍دی‍ج‍ه ب‍َگی‍م آغا" آقا محمد خان قاجارین خالاسی اول‍م‍وش‍د‍ور.

کریم خان زند دؤنَمی‍ن‍ین مدنیت حوزه سی و دولتچیلیک نقطه یی نظریندن  ان مهم بئجَریکسیزلیگی و لیاقتسیزلیگی، ا‍ؤل‍ک‍ه ن‍ی‍ن ج‍ن‍وب س‍ولار‍ی‍ن‍دا انگلستانین و شمال دا خ‍زر د‍ن‍ی‍زی‍ن‍ده روس‍لارین تاثیرامکانلارینین گئنیش سطح ده آ‍ر‍ت‍م‍ا‍س‍ی‍ن‍ا سبب اولان مطابقت لری و آندلاشمالاری امضالاماسی اولموشدور. روس‍لار‍ی‍ن شمالدان، انگلستانین ج‍ن‍وب‍دان ن‍ف‍وذلار‍ی‍ن‍ی آ‍ر‍ت‍ی‍ر‍م‍ا‍س‍ی، بو د‍ؤ‍ن‍َم‍دَن اعت‍یب‍اراً باش‍لا‍ی‍یر و بو م‍س‍ئ‍ل‍ه خ‍ُرا‍سان/آذرب‍ای‍جان م‍د‍ن‍یت ح‍و‍زه س‍ی‍ن‍ی‍ن ت‍م‍ام‍ی ایله س‍ک‍ت‍ه‌‍ی‍ه اوغ‍را‍م‍ا‍س‍ی‍ن‍دا و دولت اولاراق انحلال و اضمحلالا س‍ور‍وک‍ل‍َن‍مَسینده اساس نقش ایفا ائتمیشدیر.

13. قاجار دولتی (١٧٩٤-١٩٢٥)

تورک‌لوگون اساس آلیندیغی، چنگیز خان، امیر تیمور و صفوی دولت واریثلیگینه دایانان دولت علیه قاجار، بؤیوک آغا محمد خان قاجار طرفیندن اساسی قویولموش و ان سون پادشاهی ایسه ١٩٢٥‌ده عزل ادیلَن احمد شاه قاجار اولموشدور. قاجار سُلاله‌سی، رسمی دولت قایناقلارینا گؤره بؤیوک چنگیز خانین ساغ جناح اردو باشچیسی "قاراجار نویان" نسلیندندیر. قاراجار نویان آدی زمانلا "قاجار" اولاراق تلفُظ ائدیلمیشدیر. بیزیم شخصی ملاحظه‌لریمیزه گؤره، قاجارلارین اؤزلرینی چنگیز خانین ساغ جناح اردو باشچیسی قاراجار نویانا نسبت وئرمَلری اساساً سیاسی وراثت مقصدی داشیمیشدیر. چونکو چنگیز خان و امیر تیمور، خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین سیاسی اراده سینی تمثیل ائدن و اونا تابع اولان تبعه لر اوچون اسلام سونراسی ان بؤیوک سیاسی و نظامی شخصیت‌لر اولاراق قبول گؤرولور، سئویلیر و افتخار ائدیلیردی. بونا بارز نمونه اولاراق  خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینده، یعنی چین سدّدیندن استانبول شهر سورلارینا/دیوارلارینا قدر، شمالی آفریقا، هندستان یاریم آداسی و دشت قپچاق داخل بوتون آوراسیادا "چنگیز" و "تیمور" آدینین ان چوخ معمول و مستعمل اولماسی فاکتورودور. بونا گؤره ده قاجار خاندانی اؤزونو چنگیز خان و امیر تیمورا باغلاماغی ترجیح ائتمیشدیر. اصلیندا قاجار خاندانی، آذربایجان و خراسان کؤکنلی خَزر طایفه سینه منسوب اولموشدور. بو فکری، ایرانین ان مهم تاریخچی‌لریندن ساییلان حُرمتلی شیرازلی عبدالله شهبازی ده قبول ائدَر.

یئری گلمیشکَن قید ائدیلمه‌لیدیر کی، قاجار‌لارین تورکیه تاریخچی‌لیگینده "کاچار" اولاراق یازیلماسی اولدوقجا یانلیشدیر. دوغروسو "قاراجار نویان" آدیندان عَمله گلدیگی و تاریخی سندلرده "قاجار" اولاراق قید ائدیلدیگی نظره آلیناراق "قاجار" کیمی تلفُظ ائدیلمَلی و یازیلمالیدیر. بیرده اونودولمامالیدیر کی، ١٩٩٠‌لاردان سونرا باکی دا قورولان آذربایجان جمهوریتینین ایکینجی جمهوررئیسی ابوالفضل ائلچی‌بَگین تورکیه‌یه دایر ایشلَتدیگی " ایکی دولت، بیر ملت" تِزی نین قوروجو باباسی و ایلک گوندَمه گتیرَنی ده  قاجار پادشاهی مظفرالدین شاه (١٨٥٣-١٩٠٧) اولموشدور.

قاجار دولتی، کنار مداخله‌لَره قارشی عثمانلی ایله قارداشجا استراتژیک اتفاق قورماغی هر دایم دولت سیاستی اولاراق دقت مرکزینده توتموشدور. مع الاسف، عثمانلی ایرَلی گلنلری بئله جدّی بیر اتفاقین قورولماسینا دایر لازم اولان جدیّت و اراده یه صاحب دئگیلدیلر.

قاجار-عثمانلی اتفاق استراتژیسی مظفرالدین شاه دؤنَمینده داها چوخ گوندَمه گلمیشدیر. حتی قاجارلارین سون پادشاهی احمد شاه قاجار ایله سون عثمانلی پادشاهینین قیزلاریندان بیرینین ائولندیریلمَسی بئله قاجار دولتی طرفیندن گوندَمه گتیریلمیش و جدیّتله تعقیب ائدیلمیشدیر. قان بیرلیگی‌ و تورک‌لوک اوزَریندن گوجلو بیر اتفاقین تشکیل ائدیلمَسی قاجار دولتی اوچون استراتژیک بیر هدفدی، آنجاق عثمانلی زُمره‌سینده بئله بیر اراده یوخ‌ايدی. نتیجه اعتباری ایله قاجار دولَتینین، تحمیل ائدیلَن دَهشتلی سوی قیریم آردیندان١٩٢٥‌ده اورتادان قالخماسی ایله خُراسان/آذربایجان مدنیّت حوزه‌سی هم دئ فاکتو هم ده  دئ یوره اولاراق اورتادان قالخمیش اولموشدور. تاریخاً آوراسیا‌نی قابسایان خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سی، تحمیل و تحکیم ائدیلَن یئنی مُدرن اولوس-دولت دؤنَمی ایله تمامی ایله چؤکموش و اونلارجا بیربیرینه ضدّ سیاسی و مدنی واحدلر اورتایا چیخمیشدیر.

آفریقا و عرب یاریم آداسیندا ۲۲‌دن چوخ عرب امیرلیگی و دولَتی تشکیل ائدیلمیشدیر. تورک/عجم  ضدیّتی ایله بیلینَن سُلاله لر اوزَریندن تشکیل ائدیلن بو سیاسی واحدلرین تعلیم تربیه سیستِمی ایسه اساساً خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینین تاریخی جهت دن فرهنگی و تمدنی حافظه سینه  مغایر شکیلده تشکیل ائدیلمیشدیر. باشقا بیر ایفاده ایله اموی تفکرونه دایالی سَلفی و وهابی آنلاییشینا اساسلانیردی.
هندستان یاریم آداسیندا کی تورک اسلام حکمرانلیغی دا ۱۸۵۸ده اورتادان قالدیریلدیقدان سونرا قورولان بوتون قوروم و قورولوشلار خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینین علیهینه حسابلانمیشدیر؛ اسلامیت یئرینه هندوئیسم، رایج و معمول اولان فارسجا و تورکجه دیللری قدغن ائدیلمیش و یئرینه هندجه و اینگلیزجه حاکیم اولموشدور. و بونونلادا آذربایجان و خراسان اَرَنلری و اونلارلا بیرلیکده حرکت ائدن مسلمان خَلقلر استعمار، استحمار و استثمار ائدیلن اسیر و محکوم وضعیته معروض قالمیشدیلار.

اولوغ/بؤیوک تورکستان‌ین دوغو بؤلگه‌لری، یعنی منچوریه‌دن خُتَن و اورومچی‌یه قدر اوزانان منطقه لر چین خَلق جمهوریتی‌نین سیاسی حاکمیتینه داخل اولاراق چین مدنیت حوزه سینین بیر پرچاسی اولموشدور. دوغو تورکستان اولاراق تانیم‌لادیغیمیز اویغورلارین چین خَلق جمهوریتی دؤنَمینده تعلیم تربیه سیستِمی تورکجه اولسا دا متاسفانه قید ائدیلمه لیدرکی تاریخدَن تجرید ائدیلمیش شکیلده یئنی دن تعیین و تصویب ائدیلمیش اولان اورتوگرافیک  قاعده لر و یؤنتَملر، اویغورلارین تاریخی و مدنی گئچمیشی ایله رابطه سینی قوپارماق اوزَرَدیر، چونکی چین‌ده عرب الفباسی اوزَریندَ‌ن یئنی اولوشدورولموش اورتوگرافیک یازیم‌ قاعده سی ایله تاریخي متنلرین اوخونماسی ممکن دئگیلدی. مثلاً، بوگون دوغو تورکستان‌لی تحصیلاتی یوکسَک بیر قاردشی‌میز، همدان‌لی رشیدالدین فضل‌الله‌ین تبریز‌ده یازدیرمیش اولدوغو "جامع التواریخ" اثرینین بیرچوق تورکجه نسخه لری، او جمله‌دن اویغور کوکنلی میرزا حیدر کورَکن طرفیندن حاضرلانمیش "تاریخ رشیدی" متنی نی ویا سون دؤنَم تخمیناً 80 ایل قاباق مرحوم محمد امین بُغرا/بوغرا طرفیندن یازیلان "شرقی ترکستان تاریخی" اثرینی بئله اوخویانماز حالدادیرلار.  

ماراقلیدیر، دوغو تورکستان اوغروندا مجادله ائدن قارداشلاریمیز بئله چین خلق جمهوریتی‌نین تعلیم تربیه سیستمی طرفیندن یانلیش یؤنتَم‌لرله حاضرلانمیش اولان بو اورتوگرافیک قاعده لری اساس آلیرلار. شرقی ترکستان فعال لاری طرفیندن اِن آزیندن کلاسیک اورتاق تورکجه‌نین رایج اورتوگرافیسی اساس یازیم قاعده‌سی اولاراق یئنیدن احیا ائدیلمه سی و بو ساحه ده مدنی فعالیت‌لرینی آرتیرمالاری فایدالی اولاردی.

خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین سیاسی اراده‌سینین بیر پرچاسی اولان اورتا آسیا باشدا اولماقلا سیبیر و دیگر بؤلگه‌لر، مدنیت حوزه سینین مرکزی و منطقه ای جهت دن سیاسی اراده سینی تمثیل ائدن دولت و بَگلیکلرین بیرلیک و بوتونلوگونون ضعیفله مه سی و خصوصاً "قیصرروم" طرفیندن صفوی دولتی نین آغیر شکیلده ساواشا معروض قالماسی نتیجه سینده۴۰۰ ایل قاباقدان باشلایاراق "سِزارروم" اولاراق بیلینَن چار روسیا‌سی طرفیندن اشغال ائدیلمَگه باشلامیشدیر. قفقاز منطقه سی ایسه ۲۲۰ ایل قاباق خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین مرکز سیاسی اراده‌سیندن حرب یولو ایله قوپاریلاراق اشغال ایدیلمیش و نتیجه اعتباری ایله چار روسیا‌سی اوزَریندَ‌ن روم مدنیت حوزه سینین استعمار، استثمارو استحمار سیاستینه محکوم قالدیلار.

بورادا‌کی تورک و قوهوم-اقرابا جمعیت لر، چار روسیا‌سی اورتادان قالخدیقدان سونرا یئرنده قورولان سُویئت سوسیالیست جمهوریت‌لری بیرلیگی‌نین/شوروی نین ترکیبین‌ده قالدیلار و بو سورَج/روند، ۱۹۹۰‌لارا قدر دوام ائتمیشدر.

سون آشاما و مرحله یه قالان قاجار و عثمانلی‌نین یئرینه مدرن اولوس-دولت دؤنمینده ایکی فَرقلی سیستِم حاکم اولموشدور.

آنادولودا ‌۱۴۵۳دن بری تورکلوک اینکار ائدیلمیشدیر، ازیلمیشدیر، تحقیر و یوخ ائدیلمَک ایستَنمیشدیر. ضیا گؤک آلپین ایفاده‌سی ایله دئسَک؛ یوباز، قانماز، کندلی، تاشرالې/حومه لی، قیزیل باش وس. ایفاده‌لری ایله هر دایم تحقیر ائدیلمیشدیر. تحقیر و یوخ ائدیلمَک ایستَنن بو تورک‌لوکون، 23جولای ۱۹۰۸‌ده اعلان ایدیلَن ایکینجی مشروطیت‌له یئنیدن احیاسی حرکتی باشلامیشدیر. ۱۹۲۳‌ده مصطفی کمال آتاتورک‌ون رهبرلیگینده قورولان تورکیه جمهوریتی ایله تاجلانان تورک‌لوک، دولت-ملت کیملیگی اولاراق اساس آلینمیشدیر.

ایران و آذربایجان بیر بوتون اولاراق، اسلامدان قاباق مُباحثه‌لی تاریخ استثنا اولماقلا، سون ۱۲۰۰ ایلین فارسجا، تورکجه، عربجه و دیگر دیللرده‌کی یازیلی تاریخه گؤره تورک اولاراق تانیملانان و معرفی ائدیلَن خلقین مرکزی یوردودور. عینی زماندا تورکلرین اصلی قوروجو عُنصر اولدوغو خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین آنا بئشیگیدیر. ایران، تورک دولت و مدنیتینین پیوسته دوامیتی نین تامین ائدیلمَسی اوچون اونلارجا اؤلوم قالیب ساواشلاری وئرن، ۱۹.اونجو یوزا‌یلین اورتالاریندا هندستان یاریم آداسیندا تورک دولت و مدنیتینین قورونماسی، بقاسی اوچون عبدالصمد خان تبریزلی نین باشچیلیغیندا گؤندریلَن خراسان-آذربایجان قوّت‌لرینین باشلاتمیش اولدوغو خلق حرکت‌لری و قورموش اولدوغو مقاومت جبهه‌لری و هندستان‌دا اورغرامیش اولدوغو مغلوبیت دن سونرا اورتا آسیا‌دا گونئی‌ده اینگیلیس‌ قوت لرینه، شمال‌دا چار روسیا‌سینا قارشی قاجار‌لارین متفقی اولاجاق، خیوه/بخارا مرکزلی تورک دولتینین قورولماسی اوچون یئنه عبدالصمد خان تبریزلی و اطرافینداکی وطن اولادلارینی سفربر ائدَن و سون قان‌لارینا قدر اورادا ساواشیب شهید دوشَن تورکون ایگید اولادلارینین یوردودور. مدنیت حوزه سینین و تورک کیملیگینین اساس حقوقی و رسمی مرکزی اولان ایران‌دا ۱۹۱۷-۱۹۲۱ آراسی تحمیل و تحکیم ائدیلمیش اولان انحلال، اضمحلال و سؤی قریم فاجعه سیندن سونرا 3 اسفند 1299 /  21 فوریه ۱۹۲۱ کودتاسی ایله تورک و تورکلوگون رسماً و حقوقاً اورتادان قالدیر‌یلدیغی، تورک دیلینین تماماً قطعی بیر شکیلده یاساق‌لاندیغی و فارس دیلی اوزَریندَن تورات یورومونا استناداً پرسیَن/پرس/پارس دوشونجه سیستمینی اساس آلان پهلوی دولتی نین قورولدوغو اعلان ائدیلمیشدیر.

قید ائدیلمه لیدیرکی، بو بئش ایلده (1917-1921) یاشانمیش اولان سوی قیریم فاجعه سینده اؤلکه نفوسونون تقریباً یاریسی یا اؤلموش یا اؤلدورولموش یادا آجیندان اؤلموشدور. اون سگگیز میلیون نفوسو اولان اؤلکه 1921ده اون میلیونا دوشموشدور. بو موضوع ایله علاقه دار آشاغیداکی چالیشمالاریمیزا مراجعت ائدیله بیلر:
1. تورک ایرانا فارسلیغین تحمیل ائدیلمه سی سورَجی / تورک ایرانا پِرسلیگین دایاتیلماسی،

2. تورک دونیاسیندا سوی قیریم (بیرینجی جلد)

3. ایرانین ژئوپُلیتیگی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سی دُکترینینه گؤره چَکیردَک بیرلیک؛ ایران ایله بیرلیکده تورک بیرلیگی نقشه سی

بیلدیریلمه لیدیرکی، بو اؤلکه یه تحمیل ائدیلَن انحلال و اضمحلال سورَجینده داخلی عامل اولاراق فکری یاپیلانمانین/فکری ساختارین اساسینی تشکیل ائدن فرد، کؤکَن بغداد یهودیلریندن اولان، بیزه گؤره فعلاً محتملاً "فاریسیه" طریقتینه منسوبیتی مذاکره موضوعسو اولابیلَن محمد علی فروغی اولموشدور.

محمد علی فروغی، ایران‌دا ۱۹۲۵‌ده رسماً رضا خانین باشینا اؤز الی‌ ایله سؤزده "کَیانی" تاجینی قویاراق پهلوی دولتی نین قورولدوغونو اعلان ائتمیشدیر. فروغی، پهلوی دولتی‌نین ایچ عامل اولاراق فکری آتاسی ساییلیر. ایران‌دا تورک سارای‌لارینین، بنی اُمیه دونَمی عرب دیل اینحصارینا و غیری عرب‌لرین موالی/کؤله اولاراق دَگرلندیریلدیگی کثیف سیاسته قارشی تورک دیلی ایله برابر مهندسی یوللا ایشله ییب حاضرلامیش اولدوقلاری فارس دیلی اوزَریندَن تورات یورومونا استناداً تورک و تورکلوگو تماماً یوخ سایاجاق دولت قوروجولوغونا گئدیلمیشدیر.

محمد علی فروغی، بو ساحه ده تورکیه‌ده یئنیجه قورولموش اولان تورک دولتینی ده ایشه جذب ائتمَک ایستَمیشدیر. بونو باشارا بیلمَک و آتاتورکو ایشه جذب ائتمک اوچون تعبیری جایزسه "تورکلرین بایراقدارلیغینی الینه آلماق ایستَیَن تورکیه نین تورانلا تورپاقلارینین بیربیرینه یاپیشماسی شرطدیر" دئییب، قره سو اوزَریندَن تقریباً ۱۳ کیلومتر‌لیک ایرانین گله جَگی اوچون حیاتی اهمیت داشییان ان ژئوپُلیتیک تورپاق پارچاسینی آتاتورکه هَدیه ائتمیش و تورکیه‌نین توران‌ا آچیلان قاپیسی ساییلاجاق نخجوانا باغلانماسینی تامین ائتمیشدیر. بونون قارشیلیغیندا ایرانین تورکلوگونون انکار ائدیلمه سی و پِرس/فارس ملت یورومونا حمایتینی آلماغا چالیشمیشدیر. آما آتاتورک، یازدیرمیش اولدوغو تورک تاریخ تِزی ایله ایرانین تورک یوردو اولدوغو فکرینی اساس آلمیش و حتی ایران آدینین بئله تورکجه اولدوغونو، اوراداکی مدنیتین بؤیوک اؤلچوده تورکلره عاید اولدوغونو قید ائدرَک ایرانین تورکلوگو اوزَ رینده دورموشدور. بو کیمی اؤزباشینا حرکتلر ایسه بؤلگه‌یه تحمیل ائدیلمیش اولان مُدرن اولوس-دولت دونَمی یئنی قوروجولوغا آیاق اویدورماقدان قاچینماق دئمَک ایدی و بللی‌ دایره‌لر طرفیندن قبول گؤرولمَدی و یئنی دوزنه تام قیدسیز شرطسیز آیاق اویدورماقدان چکینَن مصطفی کمال ایله رضا خان پهلوی هر ایکی‌سی ده سونراکی سورَجده تصفیه ائدیلدیلر.

1930 لاردا هیتلِر، ایران و تورکیه نین تورکلوک اوزَریندَن اتفاقینین تامین ائدیلمَسی و مُتفق قوّت‌لره قارشی آلمانیا‌نین یانیندا دورمالارینی تامین ائتمَک اوچون جدّی بیر سیاسَت تعقیب ائتمَگه باشلادی. هیتلِر، بورچالی کؤکَن‌لی مهاجر بیر تورک خانواده سینه منسوب رضا خان پهلوی ایله سلانیک کؤکَن‌لی (آتاتورکون تبریز کؤکَن‌لی تورک اولدوغو دا مذاکره موضوعسودور) مهاجر خانواده یه منسوب مصطفی کمال‌ین تورکلوک اوزَریندَن بیرلشمه سینه دایر باشلادیلماسی دوشونولَن گیزلی سورَجه دستک وئرمَک مقصدی ایله تهران و آنکارا‌یا بؤیوک‌ ائلچی اولاراق ان یاخین و ان چوخ اعتماد ائتدیگی بروکرات‌لارینی گؤندرمیشدیر. بو استقامت ده جدّی بیر مرحله باشلامیشدیر. بو جریاندان خبر آلان مُتفق قوّت‌لرینه عاید گیزلی اطلاعات سِرویسلری ایشه مداخل اولموشدولار.

1938ده آتاتورک شائبه لی شکیلده وفات ائتدیکدَن سونرا بو سورَجین تورکیه قولو افلاس ائتدی و بونو متعاقباً ۱۹۴۱ اشغالی ایله رضا خان پهلوی گونئی آفریقانین ژوهانسبورگ شَهَری‌نه تبعید ائدیلمیش و اورادا اؤلومه تَرک ائدیلمیشدیر. موضوع ایله علاقه دار روسیه فِدراسیونو ملی آرشیو مرکزی طرفیندن آچیق‌لانمیش اولان بَلگَه‌لرده داها گئنیش بیلگی‌لر واردیر. آچیقلانان سندلرین تورکیه ایله مُرتبط بؤلومونه آز دا اولسا مرحوم اوغور مومجو "۴۰‌لارین جادی قازانی" اثرین‌ده توخونموشدور. ایران ایله باغلی بؤلومونه ایسه آز دا اولسا  جناب کاوه بیات چالیشمالاریندا توخونموش و فَرقلی زاویه لردن دَگرلندیرمَگه چالیشمیشدیر. اما بیات جنابلاری بو بَلگه لره متاسفانه غرضلی شکیلده یاناشماقدان اؤزونو ساخلایابیلمه میشدیر.

۱۹۴۰لاردان اعتباراً تورکیه رسماً آتاتورک‌ون ۶-۷ مین ایللیک یئرلی مدنیت انشاسینا دایانان تورک تاریخ تِزیندن امتینا ائتدی. آتاتورک‌ون مدنیت انشاسینا اساسلانان تاریخ تِزی‌نه قارشی، سویوق ساواش و اونو متعاقباً یاشیل قورشاق/یاشیل کمر پروژه سینه عاید ژئوسیاسی احتیاجاتین تامین ائدیلمه سی مقصدی ایله تماماً غیری علمی و سیاسی منافع لره اساسلانان سؤزده تورک-اسلام سِنتِزچیلری‌نین مُنحرف ملت و ملیت دؤشونجه لری حاکم سیاسی تفکر سطحینه گتیریلدی.

آتاتورک‌ون اورتادان قالدیریلمیش اولان مدنیت انشاسینا دایانان تاریخ تِزی‌نه قارشی اساس آلینان تورک-اسلام سِنتِزی، تماماً سیاسی و ایدئولوژیک بیر دوشونجه اولموش و ۱۰۷۱ ملازگرد ساواشینا و اونو متعاقباً "آلپ اَرنلیک"، "جهاد" و "جهادچیلیق" آنلاییشینا اساسلانیردی. باشقا بیر ایفاده ایله کُمونیزمه قارشی ساواشی/جهادی اساس آلمیش بیر ملّت و ملّیت چیلیک تعریف ائدیلمیش و رسمی تاریخ آنلاییشی اولاراق نظاما و جامعه یه تحمیل ائدیلمیشدیر.

بو سِنتِزین چوخ دا دقت ائدیلمَیَن قورخونج طرفی، آتاتورک‌ون یازدیرمیش اولدوغو تاریخ تِزینده قبول ائتمه‌دیگی و ردّ ائتدیگی مسئله، یعنی یئنی ایرانا تحمیل ائدیلَن پارس/فارس حاکم کیملیگینین رسماً قبول ائدیلمه سی و حیاسیزجا تحمیل ائدیلن بو فکردن دفا ائدیلمه سیدیر.

ایرانی پِرس/پارس ملی کیملیگینه مال ائتمَکله اونا قارشی توران قورما‌غی خیال ائدَن و تورکون مین ایللرجه سورَن یئرلی مدنیت انشاسینا دایانان تاریخ آنلاییشینی اورتادان قالدیریب، اونو سادجه شوروی و چین خلق جمهوریتینه قارشی ساواش، جهاد ماشینینا چئویرمَگی هدفلَیَن بو تورک-اسلام سِنتِزچیلری، هم ده ایرانین اصلی قوروجو عُنصرو اولان تورکلرین بؤلگه ده کی تاریخی وارلیقلارینی یوخ سایماسی و انکار ائتمه سی ایله اونلارا بؤیوک ضربه وورموش و کیملیک اعتباری ایله یوخ ائدیلمه لرینی ایستَیَنلرله مشترک حرکت ائتمیشدیلر.  ‌

بورادا بودا قید ائدیلمه لیدیرکی، آتاتورک‌ون تورک تاریخ تِزی‌نین بیزیم طرفیمیزدَن قبول گؤرولمه‌سینی تامین ائدن ان مُهم طرفی، ۶-۷ مین ایللیک یئرلی مدنیت انشاسینا دایانمیش اولماسیدیر. طبیعتاً، آبارتیلمیش، شیشیردیلمیش طرفلری و اصلاح ائدیلمه سی گرَکلی قصورلاری واردیر. بیزه گؤره تورک تاریخ تِزینین اَن مُهم اشتباهلاریندان/یانلیشلیقلاریندان بیری، ۶-۷ مین ایللیک خُراسان/آذربایجان اویغارلیق یارادان مدنیت حوزه‌سینی تقریباً ۲۷۰۰ ایللیک اونا قارشی آلترناتیو مدنیت انشاسینا دایانان روم مدنیّت حوزه‌سی ایله سِنتِزلشدیرمَسی اولموشدور. بؤیوک احتمال بو دا ژئو‌سیاسی احتیاجاتدان ایرَلی گلمیشدیر.

6-7 مین ایللیک یئرلی مدنیت انشاسینا دایانان خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه‌سینین اصلی قوروجو عُنصرونون تورک اولماسی ایله برابر دیگر بوتون محلی و منطقه ای عُنصرلارین وارلیغی ایله بیر بوتونلوک ایچینده گلیشیب بؤیوموشدور. بونا گؤره ده مدنیت حوزه‌سینین بوتون محلی و منطقه ای خلقلری، اصلی عُنصرلا برابر بیر بوتونلوک ایچینده دَگرلندیریلمه‌لیدیر. بیرینین دیگرینه اوستون توتولماسی، مدنیت حوزه سینین انشاسی و یئنیدن احیاسی اوچون ان بؤیوک اَنگل اولدوغو فیکری قبول گؤرولمه‌لیدیر.

1357 ایران اسلام انقلابی ایله بؤلگه ژئوپُلیتیک دوشونجه جهتیندن یئنی بیر مرحله یه گیرمیشدیر. اصلی قوروجو عُنصرونون تورک اولدوغو ایران‌ین تورات اوزَریندن یوروملانان فارس دوشونجه سیستمی ایله بقاسی نین ُممکن اولمادیغی آنلاشیلمیش و یئنی فکری-سیاسی یاپیلانماغا/ساختارا گئدیلمیشدیر.

اسلامی انقلابدان هَمن سونرا لاریجانی عایله سینه منسوب محمّد جواد اردشیر لاریجانی طرفیندَن 1360لارین‌ ایلک ایللرینده "أُمّ القُری" نظریه‌سی ایله تعبیری جایزسه عثمانلی‌نین تورک دوشمنلیگینه دایانان اسلام آنلاییشینین تاریخی وظایف و تکالیفلرینی دولت سیاسَتی اولاراق ایرَلی سۆرمه‌سی و بعضی دایره‌لر طرفیندَن یئنی قورولان دولته بیر آنلام دا دیکته و تحمیل ائدیلمه‌سی اولموشدور. باشقا بیر ایفاده ایله موجود ایران اسلام جمهوریتی، بیر آنلامدا عثمانلی‌نین تاریخی وظیفه سینی اوستلَنمیشدیر. عثمانلی‌نین سیاسی و تاریخی وظیفه سینی اوستلَنَن ایران اسلام جمهوریتی ایله موازی شکیلده تورکیه‌ده ده ١٢ اِیلول ١٩٨٠ کودتاسی باش وئردی. بو کودِتا ایله تورک-اسلام سِنتِزچیلرینین گوجلنمه سی باشلادی. نتیجه اعتباری‌ایلە تورک-اسلام سِنتِزچیلرینین فکر بابالاریندان بیری ساییلان عثمان توران‌ین آدی و سوی‌آدیندا اولدوغو کیمی تورک دئییلَنده "توران"، اسلام دئییلنده "عثمانلی" هم معنا اولاراق آلترناتیو دولت ایدئولوژیسی کیمی اساس آلینمیشدیر. باشقا بیر ایفاده ایله ایران اسلام جمهوریتی، کلاسیک تورک ضدیتلی عثمانلی تفکری ایله تورکیه ایسه تورانچی مدرن عثمانلی دوشونجه سی ایله بؤلگه نین سیاسی عرصه سینه داخل اولدولار.

بیردوشونَک؛ اردشیر لاریجانی‌نین تورک ضدیّتلی عثمانلی وظایفینی تحمیل ائدن "أُمّ القُری" نظریه‌سی، ایران اسلام جمهوریتی طرفیندان دولت ایدئولوژیسی کیمی قبول ائدیلمَسَیدی و اؤز اصلی قوروجو عُنصرونو، یعنی تورکلری یوخ سایما‌سایدی، ١٩٩١‌ده شوروی داغیلدیقدان هَمَن سونرا اورتاآسیا و قفقازدا اورتایا چیخان یئنی تورک جمهوریت‌لرینده ایران‌ین تاریخی و ملی وظایف و تکالیفلرینی اساس آلاراق مسئله یه داخیل اولماسی و قارداشلیق رابطه لری اوزَریندن گئنیش، درین و استراتِژیک علاقه لر قورماسی یئنی تورک دولت لری، خصوصاَ سعوبت و مضیقه ایچینده اولان معصوم خلق لری طرفیندن ان چوخ سئویلَن و ایسته نیلن آددیم اولاجاقدی. آنجاق اردشیر لاریجانی‌نین تورک صدیّتلی عثمانلی میسیونونو دیکته ائدن "أُمّ القُری" نظریه‌سی، ایرانی‌ تمامی ایله تَرس استقامته گؤتورموش و نتیجه اعتباری ‌ایلە فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جهتدن اؤلکه و بؤلگه اوچون بۆیوک ایتگیلره سبب اولموشدور.

سوْویئت سوسیالیست جمهوریت‌لری بیرلی‌گی‌نین ١٩٩١‌ده پارچالانماسی و اونو متعاقباً یئنی تورک جمهوریت‌لری‌نین عَمله گلمه سی ایستَر ایستَمَز تورک بیرلیگی کیمی اؤنملی بیر موضوعنون مطرح اولماسینا گتیریب چیخاردی. آنجاق ایرانین موافق ارگانلارینین مسئله یه دریندَن واقف اولماماسی، باشقا مجرالاردا مشغول ائدیلمه سی، جدیّت گؤستَرمَمَسی، مثبت معنادا مناسبت بیلدیرمَمَسی و نسبتاً مسئله یه منفی یاناشماسی نتیجه سینده کنار گوجلرین ایشه گیریشمَسینه و طبیعی جریانی جهتدار سیاستله "ایران" ضدیّتلی"توران" حرکتینه چئوریلمه سینه شرایط یاراتمیش اولدو.

مع الاسف ایران‌دا او دؤنَم محمد علی فروغی‌نین فکری اساسلارینی ایشله دیگی تورک ضدیتلی فارس دۆشونجه سیستمی‌نی اورَکدن قبول ائدن و اونا اینانان نادان، جاهل ویا مغرض تِکنوکراتلارین و محمد جواد اردشیر لاریجانی‌نین "أُمّ القُری" نظریه‌سی ایله عثمانلی نین تورک ضدیتلی اسلام آنلایشینی دولت ایدئولوژیسی اولاراق مَنیمسَمیش کسیم‌لرین حاکمیت ده گئنیش نفوذا صاحب اولدوقلاری اوچون ایران رسمی صورت ده منطقه و حتی آوراسیا نقطه یی نظریندن اولدوقجا بؤیوک اهمیت کسب ائدن بو جریاندان تجرید ائدیلمیش بیر وضعیته محکوم اولدو. اصلینده یانلیش باخیشلار و دولته تحمیل ائدیلمیش اولان جهتدار استراتژی نتیجه سینده ایران اؤزو اؤزونون تجرید ائدیلمه سینه کُمَکلیک ائتمیش اولدو.

١٩٩٠‌لارین اوّللرینده تورک دونیاسیندا اؤزللیکلە بَللی اؤلکه باشدا اولماقلا تورکیە و آذربایجان‌دا مشخص و مُحرز مرکزلر تورک بیرلیگینی عمداً "توران" اولاراق مطرح ائتمَگه باشلارکن، ایران‌دا حاکمیتده سؤز صاحبی اولان "أُمّ القُری" نظریه‌سینه دایانان "سرت گوج" ایله برابر م. ع. فروغی‌نین موجود وضعیت ده فکری مُمثّلی ساییلان سید حسین نصر (١٩٣٣، طهران، ایران) و اونون سیستِمده‌کی هم فکرلری "یۇموشاق گۆج" اولاراق ایران تورکلوگونو داها چوخ ازیب، تاثیرسیزلشدیرمَک اوچون "تورک بیرلیگینی" تماماً ایران ضدّیتلی "توران" کیمی مطرح ائتمَگه و دولتین بوتون گوجونون بو جریانا قارشی اولماسینی تشکیل ائتمَگه چالیشدیلار و متاسفانه بؤیوک اؤلچوده موفق اولدولار. باشقا بیر تعبیرله ایرانین گوجونه گوج قاتاجاق تورک بیرلیگینی، عثمانلی آغزی ایله اله آلاراق ایران ضدیتلی تورانا چئویرمَگی باشاردیلار.

حال‌بوکی، او  دورده مسئله نی دولت عَقلی ایله تحلیل ائده بیلن، مسئله‌یه تاریخي و سیاسی جهتدن دَریندن واقف اولان شخصیتلر، تکنوکراتلار و علمالار مسئولیت آلمیش اولسایدیلار، تماماً اؤلکه نین خیرینه اولان بو سورَجین ایران ضدیتلی تورانا دؤنوشدورولمه سینه یول وئرمَزدیلر و تام ترسینه ایران و تورکیه یه متمایل تورک بیرلیگینه یول آلماسینی تامین ائده بیلردیلر. مع الاسف، هم ایرانداکی "أُمّ القُری" نظریه‌سینه دایانان تورک ضدیتلی عثمانلی میسیونلو اسلامچیلیق هم فارسچیلیق هم ده تورکیه ده کی سؤزده تورک-اسلام سِنتِزینه دایانان اصلینده ایسه ایران تورکلوگونه دوشمن موضع سینه صاحب عثمانلیچیلیق طرفدارلاری، گروه منافع لرینی اساس آلدیقلارینا گؤره سورَج انفعالا اوغرادی و بؤیوک اؤلچوده انحرافا چکیلدی. نتیجه اعتباری ایله آوراسیانین گلَجَگینین شکیللنمه سینده بؤیوک نقش ایفا ائده بیلَجَک مُحتمل گۆجلو، بؤیوک و مُرفه ایران داخل تورک بیرلیگی‌نین یئرینه، فاکتیکی شکیلدە ایران دوشمنلیگینه دایانان تورانچیلیق باسقین اولماغا دوام ائتدی.

بؤیوک بریتانیا‌نین جهان حاکمیتی تئوریسینین اساسینی قویان، ایران قاجار دولتی‌نین دؤنَم آچیسیندن اینگیلتره یه قارشی یاخین متّفقی ساییلان و گون گئچدیکجه بؤیویَن چار روسیاسینی مغلوب ائتمَک مقصدی ایله "توران" و "تورانچیلیق" مفکوره سینی عثمانلی اوزَریندن باسقی و تضییق واسطه سی اولاراق سواستعمال ائتمَگی طرح ائدن ب‍نجامین دیزرائیلی‌نین (1804-1881)^[20] یانلیش جهانی تئوروسی بؤیوک ایتگیلره سبب اولماغا دوام ائتمَکده دیر. بیر دفعه آنلاشیلمالیدیر کی، بو یئرسیز ایتگیلرین د‍وردورولماسی، باریش و رفاهین تامین ائدیلمه سی اوچون، روسیا فدراسیونونو و چین خلق جمهوریتینی بیر آنلامدا برابر و موازی گوجلر اولاراق گؤرَن بیر-بیریندن یارارلانما و فایدالانما سیاستینی اساس آلان ایران داخل بؤیوک، گوجلو و مرفه تورک بیرلیگینه احتیاجیمیز واردیر. ایران‌ا قارشی توران تشکیل ائتمَک جهد‌لری، بؤلگه‌میز اوچون بؤیوک فاجعه‌لره قا‌پی آچماقدادیر. اینگیلتره نین موضوع ایله مرتبط، جناب ج‍َک استراو^[21] کیمی تجربه‌لی، اوزمان، مُهم دولت آدام‌لاری و م‍شهور بروکرات‌ و تِکنوکراتلاری، ب‍نجامین دیزرائیلی‌نین بو یانلیش و مُخرب استراتِژیسینی یئنی‌دن گؤزدَن گئچیرمَلی و گ‍رَک‌لی دوزَلیش‌لری ائتمه لری لازیمدیر. بو استراتژیک اصلاحاتلار، ایلک نوبه ده اینگیلتره نین آوراسیا‌یا، اۏزَللیکله ایران داخل تورک دونیاسینا دایر دولت منافعلری ایجاب ائدیر. ایکینجی درجه ده ایسه بؤلگه میزین باریش و آرامشی/دینجلیگی اوچون لازیمدیر.

ایران ایچی تورک و تورکلوگون فکری و مدنی جهت‌دن تاثیرگذارلیغینین اۏرتادان قالدیریلماسینی آماجلایان، تورات یۏروم‌لو فارس دوشونجه سیستمی‌نین مولفی ساییلان محمد علی ف‍روغی‌نین و اونون گونوموزده ‍ تصو‍ف قیلیغینا گیرمیش تمثیلچی‌سی سید حسین نصر‌ین فارس ایرانلا موازی تورکیه‌نین ده سؤزده بؤیوک عثمانلی ایمپراتورلوغونا دؤن‍وشدورولمه سی فرضیه لری و بو فرضیه لره اینانان یئ‍نی عثمانلیچی‌لار، بیل‍َر بیلمَ‍ز ایران و تورکیه باشدا اولماقلا آسیا‌نین اورتا ش‍ریدین‌ده تشکیل ائدیله بیلَجَک گوجلو، بؤیوک و مُرفه تورک بیر‌لیگی فکرینه و سورَجینه بؤیوک اؤلچوده ضرر وئریرلر. باشقا بیر ایفاده ایله ایرانین پِرس/پارس اولماسینی آرزولایان عثمانلیچیلیق، تورک بیرلیگینین اصیل دوشمنی رولوندا چیخیش ائدیر و محمد علی ف‍روغی‌نین دوامچیسی سید حسین نصر جریانی دا ایرانین فارسلاشدیریلماسی مقصدی ایله بو سورَجین فکراً و عملاً ایچینده یئر آلیر.

تورک بیر‌لیگی، باش‍قا ب‍یر ایفاده‌ ای‍له تورکل‍ری‍ن اص‍لی ق‍وروجو عُن‍صر اول‍دوغو تاری‍خی خ‍ُراسان/آذ‍ربای‍جان م‍دن‍یت ح‍وزه ‍س‍ن‍ی‍ن آس‍یا‌دا یئ‍نی‍دَن احیا ائد‍ی‍ل‍مَ‍سی فکری، جهانی اۏز‍ل‍ل‍ی‍ک‍له منطقه ای سطح ده ایک‍ی ج‍ه‍ت‍دن حی‍اتی اؤنَم عرض ائ‍دیر:

1. تورکلرین اص‍لی قو‍روجو عُن‍صر اول‍دوغو تاری‍خی خ‍ُراسان/آذ‍ربای‍جان م‍دن‍یت ح‍وزه س‍ن‍ی‍ن م‍و‍ج‍و‍د د‍ور‍وم‍دا ایران و تورک‍ی‍ه باشدا اول‍ماقلا آذربای‍جان داخل گ‍و‍ن‍ئی قفقاز، ت‍ورک‍م‍ن‍س‍ت‍ان، اؤزب‍ک‍س‍ت‍ان، ق‍ازاقس‍ت‍ان، ت‍اج‍ی‍ک‍س‍ت‍ان و ق‍یرق‍یز‍س‍ت‍ان‌دا یئ‍نی‍دن اح‍یا ائ‍د‍ی‍ل‍مَ‍س‍ی‌ ای‍ل‍ه بؤل‍گ‍ه ن‍ی‍ن مدنیتجه بوتونلوگونون تامین ائ‍د‍ی‍ل‍م‍َس‍ی و ق‍و‍ر‍ولاج‍اق ج‍دّی س‍ی‍اس‍ی ایش ب‍ی‍ر‍ل‍ی‍ک‍ل‍ری‌ ای‍ل‍ه ب‍اری‍ش ای‍چی‍ن‍ده ر‍ف‍اه و گ‍ل‍ی‍ش‍ی‍م‍ی‍ن اؤنونده کی انگللرین اورتادان قالدیریلماسی مُمکن اولاجاقدیر. بونونلا برابر شکیلده ا‍ف‍غ‍ان‍س‍ت‍ان، پ‍اک‍س‍ت‍ان و د‍ی‍گر بؤل‍گ‍ه م‍س‍ل‍م‍ان اؤل‍ک‍ل‍ری ا‌ی‍ل‍ه مدنی و دی‍ن‍ی جهتدن وار اولان د‍ری‍ن ت‍اری‍خ‍ی رابطه لر اوزَریندن ف‍رق‍ل‍ی پ‍لات‍ف‍ورم‍لارلا ای‍ش ب‍ی‍ر‍ل‍ی‍ک‍ل‍رینی آ‍رت‍ی‍رماق مُمکن دور.

2. س‍ی‍‍اس‍ی ج‍ه‍ت‍دن گ‍وج و د‍َن‍گ‍ه عُن‍صرو اولاراق؛ ر‍و‍س‍ی‍ه ف‍د‍راس‍ی‍و‍ن‍و، ه‍ن‍د‍س‍ت‍ان و چ‍ی‍ن خ‍ل‍ق ج‍م‍ه‍و‍ر‍ی‍‍ت‍ی‌ ای‍ل‍ه دَ‍ن‍گ‍َلَ‍ن‍م‍ی‍ش، لازیمی تعادل تامین ائدیلمیش گ‍وج عُنصرلاری کیمی ب‍اری‍ش، ر‍ف‍اه و گ‍ل‍ی‍ش‍ی‍م‍ی‍ن/پیشرفتین اؤنونو آچماق  و گووَنلیگین/امنیتین سورکلیلیگینین تامین و تضمین ائدیلمه سیدیر.

ایرانین تورکلوگو و حتی تورکلرین تاریخی آتا-بابا یوردو اولدوغونا دایر تاریخی واقعیت لره قیسسا شکیلده توخونماغیمیز فایدالی اولار؛ تاریخی مَتنلردن تثبیت ائتدیگیمیزه گؤره 15.اینجی یوز ایلین سونلارینا قدر تورک و تورکلوکله علاقه دار تاریخی اثرلرین تقریباً تمامینا یاخینی و 18.اینجی یوز ایلین سونلارینا قدر بؤیوک قسمی ایراندا قلمه آلینمیشدیر. بو حقیقت، متاسفانه  مدرن اولوس-دولت تاریخچیلری طرفیندن بوگونه قدر اوزَرینده دورولمامیش تاریخی بیر واقعیتدیر.

ایرانین دونیا تورکلوگونون تاریخاً مدنی و سیاسی مرکزی اولدوغونا دایر دیگر آچیق و علنی ثبوتلاردان بیری ده 1453دن 1908-ه قدر قیصررومون (عثمانلی نین) تورک دوشمنلیگی نین، سِزاررومون (چار روسیاسی نین) و هندستان داکی بابر تورک دولتینه قارشی اولان عُنصرلارین تورک دوشمنلیگیندن هئچ ده آز اولماماسی واقعیتی دیر. باشقا اؤنَملی ثبوتلاردان بیری ده ایستَر عثمانلی حاکمیتینده اولسون، ایستَر چار روسیاسیندا اولسون، ایستَر هندستان یاریم آداسیندا اولسون، قتلعاما معروض قالان، جانی، مالی، ناموسو تحدید ائدیلَن تورکلرین/تورکمنلرین  یگانه سیغیناجاق یئرلری تاریخی آتا یوردلاری اولان ایران اولموشدور.

آنجاق مُدرن دولت-ملت دؤورونده، آذربایجانلی کیملیگی شوروی ده تازا تاسیس اولان باکی یا، تورکمن کیملیگی ده تازا تاسیس اولان ترکمنستان ولایتینه، تورک کیملیگی ایسه آناتولییه، آذربایجانلی لارین و عموما بوتون تورکلرین اصلی قوروجو و یارادیجی عنصر اولدوغو ایرانا ایسه فارس‌محور بیر فکری سیستمله، ضد تورک و ضد آذربایجان کیملیگی تحمیل اولوندو. نتیجه اعتباری ایله، آوراسیانین مدنیت قوروجولوغوندا اساس نقش ایفا ائدن ایران تورکلری، تبریز سیماسیندا، مدرن دولت-ملت دؤورونون اَن دهشتلی قربانلاریندان بیرینه چئوریلدی. آذربایجان هویتینی اساس آلدیغیندا باکییا، خراساندا دوغما یوردوندا تورکمن کیملیگینی اساس آلدیغیندا شوروی نین ترکیبینده یئنی قورولان ترکمنستان ولایتینه، تورک هویتینی اساس آلدیغیندا یئنی قورولان تورکیه یه و اؤز دوغما اؤلکه سی اولان ایرانی اساس آلدیغیندا ایسه تحمیل ائدیلَن پارس/پِرس کیملیگینی قبول ائتمَک کیمی بیر چیخمازا مَحکوم ائدیلمیشدیر. بو بشریت علیهینه جنایت خصوصوندا دَگرلندیریله بیلَجَک یوخ ائدیلیش سورَجی، مطلق دوردورولمالی و عادل بیر چیخیش یول قبول ائدیلمه لیدیر. بو عادل چیخیش یول، تاریخی خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین یئنی دن احیا ائدیلمه سیدیر.

یئری گلمیشکن قید ائدیلمه لیدیر کی، دُکتر رحیم جوادبگلی یه گؤره بو تحمیل ائدیلَن مبهَم و یاریمچیق "ملی کیملیک"، بو گون ایرانلیلارین اؤزللیکله  اؤزونو "فارس و فارسگرا" اولاراق گؤرن قشرین و تماماً تحریف ائدیلمیش تاریخی آنلاییش اوزَریندن تورکیه و باکی نی مرکز آلاراق اؤزونو "تورک/تورکچو" و "آذربایجان/آذربایجانچی" گؤرَن گروهلارین یاشادیغی اجتماعی و روانی پاتولوژینین اساس سببی دیر.

ایران-تورکیه روابطی نین نئجه لیگی، تورک دونیاسی باشدا اولماقلا بؤلگه میزین و عمومیتله باتی آسیانین گله جَگینده اولدوقجا بؤیوک اهمیت داشیییر. تقریباً سون یوز ایلده، ایران-تورکیه روابطی نین فکری، ایدئولوژی اساسلاری آچیق و علنی شکیلده دئییلمه سه ده اساساً محمد علی فروغی نین "فاریسیه طریقتینه باغلی فارس محورلی فکرلری"، اونون متصوف قیلیغینداکی تمثیلچیسی سید حسین نصرین "اسلامی تصوف آغیرلیقلی فارس مرکزلیلیگی" و اردشیر لاریجانی نین "أُمّ القُری" نظریه‌ سی اوزَریندن تنظیم ائدیلمیشدیر. آنجاق 2019.جی ایلدن اعتباراً ناچیزانه طرفیمیزجه ایرَلی سورولَن تاریخی خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین یئنی دن احیا و انشاسینا دایر فکرلر اساسیندا رسماً سیاسی صحنه یه داشینمیش و ایراندا مسئولیت آلاجاق کوجلو و تاثیرگذار کسیملر طرفیندن لازیمی حمایتی آلابیلَجک گرچَک، عینی/اوبژِکتیو تاریخی وئریلرله اؤرتوشَن تورکلوک آنلاییشی اوزَریندن ایران داخل بؤیوک، کوجلو و مرفه تورک بیرلیگی فکریدیر.

موجود دورومدا بوتون مرتبط طرفلر ایستر باکی اولسون، ایستر تورکیه اولسون، ایستر دیگر قارداش تورک دولتری اولسون ویا آسیانین اورتا شریدینده منافعی اولان بوتون طرفلر بو مسئله ایله علاقه دار جدی بیر قرار قبول ائتمه لری لازیمدیر؛

ایران ایله قارشیلیقلی علاقه و روابطلرینده محمد علی فروغی نین "فارس محورلی" فکرلریمی اساس آلیناجاقدیر. اونون متصوف قیلیغینداکی تمثیلچیسی سید حسین نصرین "اسلامی تصوف آغیرلیقلی فارس محورلی" فکرلریمی اساس آلیناجاقدیر. ویا اردشیر لاریجانی نین " تاریخی عثمانلی میسیونونا اساسلانان تورک ضدیتلی" فکرلریمی اساس آلیناجاقدیر. یوخسا رحیم جوادبَگلی نین خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینین یئنیدن احیاسی چرچیوه سینده بوتون محلّی و منطقه ای خلق لری قارداشجا باغرینا باسان، حق و حقوقلارینی رسماً تانییان، صمیمیتله منیمسَیَن و باریش ایچینده ایرانلا برابر بؤیوک، گوجلو و مرفه تورک بیرلیگینی هَدفلَیَن فکرلریمی اساس آلیناجاقدیر. بو عملاَ  وئریله جَک مهم سیاسی بیر قراردیر.

   آنجاق 2018دن بَری تورکیه ده بیزه قارشی اولان رسمی مناسبتلرین نئجه اولدوغو، کیمین هاردا دوردوغو و هانکی دوشونجه نی تعقیب ائتدیگی آچیق شکیلده گؤستردی کی موجود رسمی قوروم وقورولوشلار اصلی قوروجو عُنصرون تورکلردن تشکیل تاپدیغی ایرانلا تورکلوگو قارداشجا پایلاشماقدانسا بلاتکلیف، ایکی قطب لی و اختلافلی فارس مرکزلی دوشونجه سیستِمینی ترجیح ائدیرلر. ایرانین تورک دولتلری تشکیلاتینا رسماً دعوت ائدیلمه سی و بو چرچیوه ده باشلادیلاجاق سورَجین/روندین بیزیم طرفیمیزدن تعقیب ائدیلمَسینه دایر بیر دیالوگ فضاسینین قورولماسیندان هَمَن سونرا بیریلرینین ایرانین بیرلیک و بوتونلوگونو هدف آلان سؤزده توران نقشه سی ایله اورتایا آتیلماسی کیمین هاردا و کیملرله دوردوغونو آچیق شکیلده گؤسترمیش اولدو.

ایرانلا یاناشی بؤیوک، گوجلو و مُرفه تورک بیرلیگی، ساده جه تورکلر اوچون دئگیل، تاریخاً آوراسیانی قابسایان تورکلرین اصلی قوروجو عُنصر اولدوغو خراسان/آذربایجان اویغارلیق یارادان مدنیت حوزه سینین بوتون محلّی و منطقه ای خلق لرینین بیرلیک و بوتونلوگو اوچون واجب اولماقلا برابر آوراسیا خصوصاً آسیادا گوجلَرآراسی رقابت ده دَنگه/تعادل عُنصرو اولاراق قاچینیلماز، اجتناب ائدیلمَز بیر مسئله دیر. باشقا بیر ایفاده ایله اوجب واجباتداندیر. بونون اوچون ایران، آذربایجان، تورکمنستان، تورکیه و دیگر تورک دولت و خلقلری واحد بیرعضوین اعضالاری اولاراق حرکت ائتمه لیدیرلر. بو سورَجین/رَوندین لوکوموتیوی ایران، آذربایجان، تورکمنستان و تورکیه نین بیر پلاتفُرم و کُنسِپت اطرافیندا اؤن یارقیدان/پیش قضاوتدَن آرینمیش شکیلده جدیّت و صمیمیت له بیرلشمه سی و مشترک فعالیت اوچون  اورتایا قویواجاقلاری یول نقشه سیدیر.

سون سؤز اولاراق؛ موجود دُکترینین اجرااتا قویولماسی اوچون وقتی ایله بِ‍نجامین دیزرائیلی‌ طرفیندن چار روسیاسینا قارشی سواستعمال هَدفی ایله اورتایا قویولموش اولان سؤزده تورانچیلیقدان مطلق امتنا ائدلمه لیدیر. چونکو موجود شرطلرده بونون تورک ضدیّتلی عثمانلی چیلار طرفیندن ایران تورکلرینه قارشی مانیپولاتیو واسطه اولاراق سواستفاده ائدیلدیگی تثبیت ائدیلمیشدیر. موجود شرطلرده ایران تورکلرینی هدف آلان توران آدلی سیاسی اویونجاغین زمانی بیتمیشدیر. بونون اوچون حُرمتلی جَک استراو کیمی مُجرَب، تِکنوکرات، مُهم دولت آداملاری و مشهور بروکراتلارین اوزَرینه جدّی مسئولیتلر دوشور. ایکینجیسی نیکولای ایوانوویچ ایلمینسکی نین^[22] اورتا آسیاداکی تورک دیلی، ادبیاتی و مدنیّت ساحه سینده کی آیریشدیرما و واحد عضوین بیربیریندن قوپاریلماسینا دایر فعالیتلری و قفقازدا تورکلره یؤنَلیک جهتدار شکیلده چالیشیلمیش اولان "وطن دیلی" اثرینین مشترک مولفلری میرزا حسن رشدیه ایله آلِکسِی آُسیپُویچ چِرنیایئوسکی^[23] کیمی دیل و سیاست متخصصلرینین وقتی ایله آرخاسیندا دوران سیاسی عَقلین گونوموزده کی مستقل یئرلی نماینده لری مسئله یه تاریخی واقعیتلر اساسیندا یئنیدن باخمالاری لازیمدیر. باشقا بیر ایفاده ایله تاریخی و مدنی واقعیتلره اولدوغو کیمی عینی یاناشمالار حاکم اولمالی، گونوموزه قدر تحمیل ائیلمیش اولان منحرف و انحرافی تاریخ باخیشلاری کؤکوندن اصلاح ائدیلمه لیدیر.

وقتی ایله 18.اینجی، 19.اونجو و حتی 20.اینجی یوزایلین اورتالارینا قدر فکری جهتدن علمی اولماقدان چوخ سیاسی هدف لرله خُراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سینی یوخ سایان و بیربیرینه ضدّ شکیلده ایشلَنَرَک اورتایا آتیلان "هند-اوروپائی کؤکَن بیرلیگی"، "آریان" و "اورال-آلتای" نظریه لرینی "دئ رویال سوسیِتی^[24]"، "آکادِمی دئس سکاینسیسیل^[25]"، "آسیاتیک سوسیِتی اُف بنگال^[26]"، "دئ رویال آسیاتیک سوسیِتی اُف گریت بریتانیا اَند ایرلند^[27]"، "سانکت-پِترسبورگ علملر آکادِمیسی" کیمی مرکزلرین "دورون علمی نائلیت لری" اولاراق نشر و تبلیغ ائتدیکلری و جهانی سطح ده رسمی سیاسی و تاریخی آنلاییش اولاراق قبول گؤرولمَسینده مستثنا نقش ایفا ائتدیکلری بیلینَن بیر واقعیتدیر. اومید ائدیرم بو مرکزلر، بوگون بو چالیشمانی دا نشر ائدَرَک، گونون تاریخی و سیاسی جهتدن اساس موضوعلاریندان بیری اولاراق اله آلینماسی مقصدی ایله مختلف سمینار، کنفرانس و سمپوزیوملار تشکیل ائدَرلر و بونونلادا عالم و سیاسیلر آراسیندا علمی مذاکره لرین آچیلماسینا دَستک وئرمیش اولارلار.         

  

 

یازار، تحصیلاتینی ایران، آذربایجان و تورکیه‌ده تماملامیشدیر. لیسانس و بیرینجی یوکسَک لیسانسینی آذربایجانین آماکا موسسه سینده (آذربایجان ملی آیروکاسمیک آکادِمیسی) حقوق و بین الخلق حقوق اوزره تماملامیشدیر. ایکینجی یوکسَک لیسانس و دُکتراسینی تورکیه نین غازی و حاجی بایرام ولی دانشگاهیندا بین الخلق مناسبتلر اوزره اوخوموشدور. گئنیش آرشیو چالیشمالاری حیاتا گئچیرمیش؛ تورکجه، فارسجا و قسماً عربجه تاریخی متن لره مسلطدیر. ایگیرمی بئش ایلدیر سیاسی تاریخ چالیشیر. سیاسی تاریخله مُرتبط گئنیش و درین تدقیق و آراشدیرمالاری موجوددور. ایران، قفقاز، باتی آسیا و تورک دونیاسی ساحه لرینده درین علمی و تاریخی بیلگی خزینه سینه صاحب متخصص و خراسان/آذربایجان مدنیت حوزه سی دُکترینینین مولفیدیر. سیاسی تاریخچی و اؤنملی استراتژیست دیر. ایران تورکلری نین تانینمیش مهم سیاسی شخصیت لریندندیر.

https://x.com/RCavadbeyli

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

[1]

 [2]

ریشه اعتباری ایله

^[3] Fēng Shén Yen-i or Fēng Shén Yan Yi.

^[4] Herodot, Historia (میلاددان قاباق 5.جی عصر)

^[5] Diodorus Siculus (Bibliotheca Historica, میلاددان قاباق بیرینجی عصر)

^[6] Strabon (Geographica, میلاددان قاباق بیرینجی و میلاددان سونرا بیرینجی عصر)

^[7] Plutarkhos (Life of Theseus, میلاددان سونرا بیرینجی عصر)

^[8] Bizans Stephanos (Ethnica, میلاددان سونرا آلتینجی عصر)

^[9] Marsilio Ficino (Theologia Platonica, 15.جی یوز ایل)

^[10] Edward Gibbon (The Decline and Fall of the Roman Empire, 1776)

^[11] Aeneas

^[12] Romus

^[13] Romulus

^[14] Francion

^[15] Troilus

^[16] Turcus

^[17] Black Sea

^[18] Persian Sea

^[19] Turcus/Turcs

^[20] Benjamin Disraeli

^[21] Jack Straw

^[22] Nikolay İvanoviç İlminskiy

^[23] Aleksey Osipoviç Çernyayevski

^[24] The Royal Society

^[25] Academie des Sciencesile

^[26] Asiatic Society of Bengal

^[27] The Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland