تئوری

031203thinker

حاضیرلایان: سوسیولوق عؤمر ییلدیریم

آذربایجان تورکجه‌سینه اویغونلاشدیران: سوسن نواده‌ رضی

1- فلسفه ندیر؟

آریستوتئلئس-ین(ارسطونون) آدلیم اثری «مئتافیزیک»، «بوتون انسانلار دوغال اولاراق بیلمک ایسترلر» جومله‌سی ایله باشلاییر

. یئنه آریستوتئلئسه گؤره، انسان­لارین دویولارینی(حیس) قوللانماقدان؛ میثال اولاراق گؤرمکدن، ائشیتمکدن دویدوق­لاری ذؤوق بونون آن دوزگون و دقیق گؤستریجی­سیدیر. گئرچکدن ده انسانی انسان ائدن ان اؤنملی اؤزل‌لیک­لردن بیری اونون اؤزونو چئوره‌له‌ین(ایحاطه ائدن) دونیانی، ایچینده یاشادیغی توپلومو، کئچمیشی­نی و بوتون یان­لاری ایله بیرباشا اؤز- اؤزونو تانیماق و بیلمک ایسته ­مه‌سی­دیر.

ایندی بیلگی، بیلن وارلیق‌لا( فلسفه دیلینده اؤزنه و یا سوژه ایله) بیلینمه‌سی ایسته‌نن و یا بیلینن وارلیق( فلسفه دیلینده نسنه و یا اوبژه) آراسینداکی بیر ایلیشکی­دیر. بو ایلیشکی­ده بیلینه‌نین­، یوخسا بیله‌نین آغیرلیغی اولدوغو؛ بیلگی‌نین ایمکانی و یا امکانسیزلیغی، قایناغی، آلانی(ساحه­ سی)، قاپسامی(ایحاطه ­سی)، سینیرلاری(مرزلری) و باشقا نوؤعوندان سورولار فلسفه‌نین بیلگی تئوری­سی و یا ائپیستئمولوژی دئیه آدلاندیریلان اؤزل قونوسونو احتیوا ائدیر.

فلسفه ده اساس اولاراق بیر چئشید بیلگی­دیر؛ آما اؤزل بیر چئشید بیلگی­دیر. فلسفه‌نین نئجه بیر بیلگی اولدوغونو، فلسفی بیلگی‌نین اؤزل‌لیکلری‌نین نه‌لر اولدوغونو آنلاماق اوچون باشقا بللی باشلی بیلگی نؤوع­لریندن سؤز ائتمک گرکیر. بو قونودا اله آلیناجاق بیلگی نؤوع­لری ایسه گونده‌لیک بیلگی و بیلیم­سل بیلگی­دیر.

 فلسفه ده اساس اولاراق بیر چئشید بیلگی­دیر؛ آما اؤزل بیر چئشید بیلگی­دیر.

2- گونده‌لیک بیلگی و ساغ‌دویو(عقل سلیم) بیلگی­سی

بونلارین اَن یایقین اولانی و هامی‌میزین آز- چوخ بیلگی‌سینه صاحیب اولدوغوموز بیلگی نؤوعو؛ گونده‌لیک بیلگی، ساغ‌دویوبیلگی­سی و یا اسکی(قدیم) دئییم­له «عامیانه» بیلگی­دیر. گونده‌لیک بیلگی، آدیندان دا بللی اولدوغو کیمی انسان­لارین گونده‌لیک حیات­لاریندا و ان عادی  تجروبه­لری سونوجوندا الده ائتمیش اولدوق­لاری «سیراوی(عادی) بیلگی­دیر.» بو بیلگی‌نین قایناغی، بوتون انسان­لارین تمل­ده عئینی بیولوژیک قورولوشا و بنزر توپلومسال دوروم­لارا صاحیب اولمالاریدیر. مثلن ایستر داهی، ایستر ان سیراوی(عادی) انسان اولسون، هر کس یاغمورون ایسلاتدیغینی، اودون یاندیردیغی­نی بیلیر؛ قیرمیزی­نی قیرمیزی، ایستی شئی­لری ایستی شئی­لر اولاراق آدلاندیریر. یئنه انسان بئله بیر بیلگی سایه‌سینده ­دیر کی، یئیه‌جه‌یین آجلیغی آردان قالدیراجاغینی، ایلک باهارین آرخاسیندان دا یازین گله‌جه‌یینی بیلیر. بو چئشید بیر بیلگی، بیلینج­لی بیر آراشدیرما یؤنتمی(متودو) نتیجه‌سینده الده ائدیلمه ­میش. ایستر- ایسته‌مز، فرقینده اولمادان قازانیلیر و قورولوشو اعتباری ایله ده سیستم‌سیز­دیر. او یالنیز یاشاما، دویولارینی (حیس­لرینی) قوللانما، ان ایلکل(بدوی) نؤوعن تجروبه سونوجو اورتایا چیخمیشدیر و هر هانسی بیلینج­لی بیر یؤنتمه سؤیکنمز.

بیلینج­لی یؤنتم‌لردن یارارلاناراق گونده‌لیک بیلگی­نی و یا ساغ‌دویو بیلگی­سینی آشان ایکی بیلگی اؤرنه‌یی ایسه بیلیم­سل بیلگی و فلسفی بیلگی‌دن سؤز ائدیله بیلر.

3- فلسفی بیلگی ن­دیر؟

فلسفی بیلگی­نی آچیقلاماق باشقالاریندان چتیندیر. حتتا فلسفه‌نین اَن اؤنملی پروبلئمی‌نین بیرباشا فلسفه‌نین اؤزونون نه اولدوغو پروبلئمی اولدوغونو سؤیله­مک بئله مومکوندور. فلسفی بیلگی­نی و یا فلسفه‌نی آنلاماغا چالیشیرکن یاپیلماسی گره‌کن ان دوغرو شئی تاریخ بویونجا اونلارا فیلوسوف دئییلن انسان­لارین گؤردوک­لری ایشین اوزونه باخماق اولاجاقدیر. بئله بیر باخیش آچی­سیندان مؤوضوعا باخیلدیغیندا ایسه فیلوسوف­لارین فرقلی زمان­لاردا، فرقلی کولتورلرده، فرقلی آماجلار و فرقلی فعالیت­لره فرقلی سوموت(عئینی- واقعی) فلسفه‌لر اورتدیک­لری(تولید ائتدیک­لری) گؤرولمکده­دیر. بونونلا بیرلیکده بو فرقلی زمان­لاردا یاشایان و فرقلی آماج‌لارلا فرقلی فلسفه‌لر اوره‌تن (تولید ائدن) انسان­لارین گؤردویو ایشین اؤزونده بعضی اورتاق اؤزللیک­لر(خصوصیت­لر) اولدوغو دا گؤرونمکده‌دیر.

فلسفی بیلگی­نی و یا فلسفه‌نی آنلاماغا چالیشیرکن یاپیلماسی گره‌کن ان دوغرو شئی تاریخ بویونجا اونلارا فیلوسوف دئییلن انسان­لارین گؤردوک­لری ایشین اوزونه باخماق اولاجاقدیر.

کانت فلسفه‌نی «اؤزونو عاغیلا اساسلانان ندن­لرله مشروع و یا حاقلی چیخارماق ایدعاسیندا بیر ذهنی چالیشما بیچیمی» اولاراق اله آلمیشدیر. دوشوندویوموزه گؤره بو تهر فلسفه‌نی فلسفه یاپان و بوتون فلسفی دوشونمه اؤرنک­لرینده اورتاق اولان بیر نؤقطه  ­نی اولدوقجا گؤزل بیر بیچیمده اورتایا قویماقدادیر. بورادا«عاغیلا دایانان ندن‌لر»- دن انسانین هر تورلو(نؤوع)تجروبه‌سی­نی، موشاهیده‌سی­نی، بونلارا باغلی هر چئشید عاغیل آپارماسینی و سئزگی­نی(ایدراک- دریافت) ایحاطه ائدن گئنیش بیر ندن­لر توپلوسونو آنلاماق گر‌کیر. «حاقلی چیخارماق و یا مشروع‌لاشدیرماق» ایدیعاسیندان ایسه «هر هانسی بیر اؤنرمه‌یی، بو اؤنرمه‌یی ایره‌لی سورمه‌یی مومکون قیلان قانیت(دلیل)، تمل و یا گئرچک­لرله اورتایا قویما»- نی آنلاماق گرکیر.

  • قایناق: پروفئسور دوکتور احمد آرسلان –فلسفه‌یه گیریش کیتابی

بیر سیرا سؤزجوک­لرین آنلامی:

آدلیم: مشهور

دوغال: طبیعی

ساغ‌دویو: عقل سلیم، Common sense

دویماق: حیس ائتمک

اؤنم: اهمیت (اؤنملی: اهمیتلی، مهم)

گؤستریجی: گؤسترن(نشاندهنده)

اؤزل: ویژه(اؤزل­لیک: ویژگی)

توپلوم: جامعه

بیلگی: دانش knowledge

بیلیم: علم scienceبیلیم­سل: علمی

چئشید: نؤوع

گونده­لیک: روزانه

یؤنتم: مئتود، روش

قورولوش: ساختار

اؤرنک: میثال

یارارلانماق: فایدالانماق

قوللانماق: ایستیفاده ائتمک