تاریخ

س.ج.پیشه وری: آذربایجان دئموکرات فیرقه‌سی (پارتیامیز)  مارکسیست پارتیا دئییل، میلی پارتیا‌دیر.Subhan Talibli

 علی رضا اردبیلی دن ایضاحات: گونئی آذربایجاندا میلی حوکومتین آجیناجاقلی طالعی، 21 آذر 1325 ده بیتمه دی. هله حوکومت مغلوب اولدوغوندان سونرا، ایران داخیلینده و سؤوئتلر بیرلی یینده، سورگونلر باشلادی. سووئتلر بیرلی یی نین بیر حیصه سی اولان "آذربایجان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسی"نا سیغینان مینلرله میللی حوکومت فدائی لری و فعال لاری دا، آجی دوروملارلا قارشی لاشدیلار. بوتون چتینلیکلره رغما، بیر سیرا میللی حوکومت کادرلاری، قوزئی ده، آکادمیک فعالیتلره قوشولدولار و خصوصیله شرقشوناسلیق ساحه سینده، بؤیوک ایزلر بوراخدیلار. ایندی بو کادرلارین یئرلری نین بوشلوغو، قوزئی آذربایجان علمی ساحه لری نین هر بیر طرفنیده گؤرسنیر.

دوکتور سبحان طالیبلی نین، آذربایجان میللی آکادمیاسی نین شرقشوناسلیق بؤلومونده علمی فعالیتری، علمی باخیمدان داشیدیغی اؤنمله برابر، گونئی آذربایجان میللی حوکومتی نین، قوزئی آذربایجان علمینده رول آلماق عنعنه لری نین دوامی کیمی ده، بؤیوک سیمولیک معنا داشی دییر، چونکو، دوکتور سبحان طالیبلی نین هم باباسی "محمدعلی طالیبلی" و باباسی نین آتاسی، میانا شهریندن اولان، "اسدالله دیودل" هر ایکیسی ده، میللی حوکومت ین کادرلاریندان اولموشلار. (ایضاحاتین سونو)

رضا شاه حاکمیتی (1925-1941) XX عصر گونئی آذربایجان تاریخی‌نین ان دهشت‌لی، قاران‌لیق و زوراکی‌لیق ایللری کیمی یاددا قالمیش‌دیر. حاکم رئژیمین داخی‌لی سیاستی‌نین اساس ایستیقامتی تئز بیر زاماندا اؤلکه‌ده ایکی ان بؤیوک خالق‌لاردان بیری اولان آذربایجان‌لی‌لاری آسیمیلیاسیا ائتمک‌دن، اونون دیلینی آرا‌دان آپارماق‌دان، یئر آدلارین‌دان توتموش سوی آدلارا قدر فارس‌لاش‌دیرماق‌دان و س. عبارت اولموش‌دور. آذربایجانا گؤستریلن اؤگئی موناسیبت اونو مرکز ایالت‌لردن خئی‌لی گئری سالمیش، اونون سنایئسینده، کند تصرروفاتیندا، اینفراستروکتوروندا تنززول یاراتمیش‌دیر.

آذربایجان‌لی وطن‌پرور و آزادلیق‌سئورلر موختلیف پارتیا و جمعیت‌لرده، او جمله‌دن 1941-جی ایل سئنتیابرین 29-دا تئهراندا یارادیلمیش ایران خالق پارتیاسی (ای.خ.پ) آذربایجان تشکیلات‌لاریندا، ایران همکارلار اتفاقیندا، آنتی‌فاشیست جمعیت و بیرلیک‌لرده، موختلیف میللی-مدنی جمعیت‌لرده فعالیته باشلادی‌لار. بو تشکیلات‌لاردان “آذربایجان” جمعیتی‌نین فعالیتی دئموکراتیک و میللی قوه‌لرین سفربر ائدیلمه‌سینده خصوصیله چوخ فایدا‌لی اولموش‌دور. 1941-جی ایلین اوکتیابریندا آذربایجان‌لی ضیا‌لی‌لارین وطن‌پرور، دئموکراتیک و میللی نماینده‌لرینی اؤز سیرا‌لاریندا بیرلش‌دیرمکله یارانمیش جمعیت نویابرین 1-دن آذربایجان تورکجه‌سی و فارس دیل‌لرینده “آذربایجان” قزئتی‌نین نشرینه باشلادی. فعالیتده اولدوغو قیسا مدت عرضینده (1942-جی ایلین اول‌لرینده جمعیت و اونون اورقانی مرکزین ایرتیجاچی قوه‌لری طرفین‌دن قاداغان ائدیلمیش‌دیر) ایران‌داکی آذربایجان تورک‌لری‌نین اؤزونو بیر میللت کیمی تانیماسی پروسئسی‌نین درینلشمه‌سینده، میللی مدنیتین اینکیشافی یولوندا سون درجه بؤیوک رول اوینادی.

 

 40-جی ایللرین اول‌لرینده ایرانین باشقا رئگیونلاریندان‌ فرق‌لی اولا‌راق گونئی آذربایجاندا سوسیال-سیاسی و اقتصادی ضدیت‌لر، اونون خالقینا قارشی یئریدیلن میللی زوراکی‌لیق سیاستی بورادا حادثه‌لرین گئدیشینی داها آرتیق سورتلندیردی. بو بؤلگه اها‌لی‌سی‌نین یاخین کئچمیشده اینقیلابی تجروبه‌سی اؤز نؤوبه‌سینده آز رول اوینامادی. حادثه‌لرین گئدیشی و خالق حرکاتی‌نین تعقیب ائتدیگی هدف آذربایجان داخیلین‌دکی بوتون وطن‌پرور قوه‌لرین واهید بیر میللی  سیاسی مرکزده بیرلشمه‌سینی و آزربایجانین میللی موقددراتی‌نین حل اولونماسینی طلب ائدیردی. آذربایجان دئموکرات فیرقه‌سی‌نین (آدف) یارانماسی دا بو تاریخی احتیاج‌دان ایره‌لی گلیردی.

آذربایجان دئموکرات فیرقه‌سی

بئله بیر شرایطده میللی روح آذربایجان جمعیتی‌نین، دئمک اولار کی، بوتون طبقه‌لرینی و زومره‌لرینی اؤز تأثیری آلتینا آلمیش، اونلاردا میللی قورولوشا و قلبه‌یه اینام اویاتمیشدی. اومومی آذربایجان عذره خالق حرکاتینا رهبرلیک ائتمک و اونو اومومی ایران میقیاسین‌داکی دئموکراتیک حرکاتلا علاقه‌لن‌دیرمک، داها گئنیش طبقه‌لری حرکاتا قوشماق، کوتلنی موتشککیل شکیلده واهید هدفه یؤنلتمک اوچون بیر تشکیلات لازیم ایدی. بو تشکیلات 1945-جی ایلین سئنتیابر آیی‌نین 3-ده (1324-جو ایل شهریورین 12-ده) س.ج.پیشوری‌نین باشچی‌لیغی آلتیندا یارادیلمیش آذربایجان دئموکرات فیرقه‌سی (پارتیاسی) ایدی.

سید جعفر پیشه وری (جاوادزاده) 1893-جو ایلین آوقوستون 26-دا گونئی آزربایجانین خالخال محلی‌نین زئیوه کندینده آنا‌دان اولوب. آتاسی سید حسن جاواد عائله‌سی ایله بیرلیکده 1905-جی ایلده باکییا کؤچموش و اونلار بولبوله قصبه‌سینده مسکونلاشمیش‌لار. پیشوری تحصیلی بولبوله‌ده، داها سونرا سابونچودا داوام ائتدیرمیش‌دیر. او، 1913-جو ایلدن 1917-جی ایلدک باکی‌نین خیردالان کندینده آچدیغی مکتبده پئداقوژی فعالیتله مشغول اولموش‌دور، آز سونرا بو گنج باکی مااریفچی‌لری آراسیندا ساوادلی و ایستعدادلی ضیا‌لی کیمی آد چیخارمیش‌دیر. 1919-1920-جی ایللرده “هورریت” قزئتی‌نین رئداکتورو اولماقلا برابر ایران عدالت فیرقه‌سی‌نین مرکزی کومیته‌سی‌نین خاریجی بؤلمه‌سی‌نین کاتیبی سئچیلیر. ایراندا اینقیلابی حرکاتین گوجلنمه‌سی ایله علاقه‌دار 1920-جی ایلین ماییندا پیشوری ایرانا گئدیر. گیلان ایالتینده باش وئرمیش جنگل‌لی‌لر حرکاتی‌نین باشچی‌سی کیچیک خانلا گؤروشور. یون آییندا گیلاندا یارانمیش اینقیلابی دؤولتین خاریجی ایشلر ناظری تعیین اولونور.

1921-جی ایلده تئهرانا گلن پیشه وری یئنیجه یارادیلمیش ایران همکارلار تشکیلاتی‌نین مرکزی اورقانی “حقیقت” قزئتی‌نین باش رئداکتورو اولور. “حقیقت” اؤز صحیفه‌لرینده کسکین مقاله‌لر و حاکمیت علیهینه یازی‌لار چاپ ائتدیردیگی اوچون اونون فعالیتی دؤولت طرفین‌دن قاداغان اولونور، پیشوری ایسه اؤز میللی فعالیتینی ایافاهاندا داوام ائتدیرمک مجبوریتینده قالیر. بیر مدت اؤز موباریزه‌سینی گیزلی شکیلده و موختلیف مکان‌لاردا داوام ائتدیرن پیشوری رضا شاه خفیه‌سی طرفین‌دن توتولا‌راق، 1920-جو ایلین دئکابریندا 10 ایل تئهرانین “قسرئ قاجار” زیندانیندا عؤمور کئچیریر. اونون مشهور “زین‌دان خاطره‌لری” اثری “قسرئ قاجار”این مهسولودور. 1940-جی ایلده هبس مدتی قورتاردیغینا گؤره آزادلیغا بوراخیلان پیشوری کاشان شهرینه سورگون ائدیلیر. 1941-جی ایلده ایران خالق پارتیاسی‌نین یارانماسیندا فال ایشتیراک ائدیر، 1943-جو ایلین مای آیی‌نین 23-ده نشر ائتدیردیگی “آژیر” قزئتی‌نین بیرینجی نؤمره‌سینی ایران ایجتیمایتینه تقدیم ائدیر.

1946-جی ایلین دئکابرین‌دان موهاجیرت ائتمیش آذربایجان اینقیلابچیلاریندان‌ بیر حیسه‌سی سووئت آزربایجانینا گلمیش‌دیر. آزربایجانین 34 رایون و شهرده اونلارین یئرلشدیریلمه‌سینه شخصاً پیشوری اؤزو رهبرلیک ائتمیش‌دیر. ائله بو ایشله علاقه‌دار 1947-جی ایل یولون 11-ده گنجه‌دن قاییدارکن یئولاخ یاخینلیغیندا ماشین قزاسینا دوشموش و موامما‌لی شکیلده وفات ائتمیش‌دیر. اونون مزاری باکیدا بیرینجی فخری خیاباندا‌دیر.

 1941-جی ایل اوکتیابرین 11-ده تبریزده آذربایجان تورکجه‌سینده “وطن یولوندا”، اورمیا ایسه “قیزیل عسگر” قزئت‌لری‌نین نشری (رسمن هر ایکی قزئت سووئت اوردوسون‌داکی ظابط و عسگرلر، اصلینده ایسه محض عرب قرافیکاسیندا اولماقلا یئرلی اها‌لی اوچون نظرده توتولموشدو)، تقریباً عینی واخت‌دان (اوکتیابرین اورتالاریندان‌) آذربایجان اوپئرا و بالئت تئاتری‌نین قاسترول‌لاری، موختلیف موسیقی کوللئکتیو‌لری‌نین سفرلری و هر بیر تبلیغاتچی دسته‌سین‌دن میللی هیسس‌لره داها گوج‌لو قیدا وئرن بو کیمی اونلارلا دیگر تدبیرلر همین قبیل‌دن ایدی. یوخاریدا آدی چکیلن “آذربایجان” جمعیتی و اونون متبو اورقانی اولان “آذربایجان” قزئتینه گؤستریلن یاردیم همین سیاست‌دن دوغوردو. آزربایجانین جنوبو اوچون سون درجه هللئدیجی اهمیتی اولان بحث ائدیلن علاقه‌لر و تدبیرلر گونئی آذربایجاندا سید جعفر پیشوری‌نین 12 دئبابر 1945-جی ایلده داها گئنیش میقیاس آلدی.

  1945-جی ایلین یاییندا گونئی آذربایجاندا میللی پارتیانین یارادیلماسی صرورتی میدانا گلدیکده بو ایش بیر نئچه نامیزد ایچری‌سین‌دن س.ج.پیشورییه هواله ائدیلدی. مسئله ایله باغلی او، آوقوستدا باکیدا اولموش، بورادا تشکیلاتین آدی و مرامنامه‌سی لاییحه‌سی‌نین موذاکیره‌سی کئچیریلمیش و بینیلمیشدی. 

 1945-جی ایل سئنتیابرین 3-ده (1324-جو ایل شهریورین 12-ده) آدف-نین اساسینی قویان 77 نفردن عبارت تاسیسچی‌نین آدین‌دان خالقا مراجعت ائدیلدی. “12 شهریور” (3 سئنتیابر) مراجعتینده آذربایجان خالقی‌نین موباریزه‌سینه رهبرلیک ائتمک و اونو سون هدفه چات‌دیرماق مقصدیله فیرقه‌نین یاراندیغی اعلان اولوندو، اونون مقصد و مرامی شرح ائدیلدی، یارادیلماسینی زروری ائدن سبب‌لر گؤستریلدی. آذربایجانا اؤز داخی‌لی ایشلرینی ایداره ائتمک، آزادلیق و میللی موختاریت، قانون چرچیوه‌سینده اؤز موقددراتینی تعیین ائتمک، خالق طرفین‌دن ایالت و ویلایت انجومن‌لرینی (شورا‌لارینی) سئچیب فعالیتینه ایمکان وئرمک، مکتب‌لرده درس‌لری آنا دیلینده – تورک دیلینده تدریس ائتمک، میللی اونیوئرسیتئت آچماق، ایقتیسادیاتین بوتون ساحه‌لرینی نیزاما سالیب، اونو اینکیشافا یؤنلتمک، آذربایجان‌دان گؤتورولن گلیرین و توپ‌لانان وئرگی‌لرین چوخونو آذربایجانا اؤز داخی‌لی احتیاج‌لارینا صرف ائتمک، آقرار-کندلی مسئله‌سینی عدالتله نیزاما سالماق، کیمسه‌سیز اوشاق‌لارا صاحب دورماق، زروری محصول‌لارین، والیوتانین و قیزیلین آذربایجان‌دان چیخاریلیب تئهرانا داشینماسی‌نین قارشی‌سینی آلماق، دؤولت تورپاق‌لاری‌نین و آذربایجان قاچمیش فئودال‌لارین، منسب صاحب‌لری‌نین تورپاق‌لارینی تورپاق‌سیز و آزتورپاق‌لی کندلی‌لر آراسیندا بؤلوش‌دورمک و س. بو کیمی گونو واجیب مسئله‌لری 12 مادده‌دن عبارت اولان بو موراجیتنامه‌ده اؤز عکسینی تاپیردی. “12 شهریور” مراجعتی آدف-نین یارانماسین‌دان 2 گون سونرا 1945-جی ایل سئنتیابرین 5-دن اعتباراً آذربایجان تورکجه‌سینده تبریزده نشر اولونان “آذربایجان” قزئتینده درج ائدیلدی.

آدف-نین خالق ایچری‌سینده نفوذونون قورما‌دان آرتماسی شاهین و حاکم دایره‌لرین جدی ناراحات‌لیغینا سبب اولدو. آذربایجان‌داکی خالق حرکاتینا قارشی تئهراندا باش ناظر مؤهسون صدرین رهبرلیگی آلتیندا محمد رضا شاهین راضی‌لیغی ایله 1945-جی ایل سئنتیابرین 12-ده یئنی بیر قصده ال آتیلدی. بیر گئجه‌نین ایچری‌سینده تبریزدکی بوتون فیرقه فال‌لاری هبس ائدیله‌رک تئهرانا آپاریلماسی پلانلاشدیریلدی و بو حاقدا شاه قوشون‌لاری‌نین تبریزدکی کومان‌دانی گئنئرال الکبر دیرخشانییه خصوصی گؤستریش وئریلدی. آذربایجان و آذربایجان‌لی‌لاری یاخشی تانییان ا.دیرخشانی گؤستریشین ایجراسین‌دان ایمتینا ائتمیش و فیرقه فال‌لاری‌نین کوتلوی شکیلده هبس ائدیلمه‌سی‌نین تئهران اوچون آغیر نتیجه‌لر وئره بیلجیینی خاتیرلادا‌راق دئمیش‌دیر: “شاهنشاهین فرمانینی ایجرا ائتمک بیزیم مقدس وظیفه‌میزدیر، لاکین دقت‌لی اولماق لازیم‌دیر. بورا آذربایجان‌دیر... اونونلا ایرانین دیگر ایالت‌لری کیمی رفتار ائتمک اولماز. آذربایجان ایران دؤولتی‌نین گئربینده تاجی و قیلینجی ساخلایان شیردیر. ایندی بو شیر هیجانلانمیش و تلاتومده‌دیر. او قزبلنیب حرکته گلرسه، قارشی‌سینی آلماق چتین اولار، تاج یئرین‌دن اوینار، قیلینج الدن دوشر ”.

آدف-نین 3 سئنتیابر تاریخ‌لی مراجعتین‌دن 10 گون سونرا اونون ایلک کونفرانسی کئچیریلدی. کونفرانس س.ج.پیشوری باشدا اولماقلا 11 نفردن عبارت عملی کومیته یاراتدی و آدف-نین 1-جی قورولتایینی چاغیرماغا حاضرلیق ایشلرینی کومیته‌یه هواله ائتدی. 1945-جی ایل اوکتیابرین 2-ده آزربایجانین موختلیف بؤلگه‌لرین‌دن سئچیلمیش 277 نماینده‌نین ایشتیراکی ایله تبریزده آدف-نین 1-جی قورولتایی ایشه باشلادی. قورولتای آدف-نین  مرامنامه و نیزامنامه‌سینی قبول ائتدی، مرکزی اورقان‌لاری سئچدی، مرکزی کومیته‌یه (مک) 42، نظارت تفتیش کومیسسیاسینا ایسه 12 نفر سئچیلدی. س.ج.پیشوری پارتیانین صدری سئچیلدی. قورولتای عینی زاماندا یاخین گله‌جک اوچون ایش پروقرامی قبول ائتدی. قورولتای اوکتیابرین 4-ده اؤز ایشینی اوغورلا باشا ووردو. بو قورولتای اومومخالق موباریزه‌سینی ایره‌لی آپارماقدا، بوتون قوه‌لری موباریزه‌یه سفربر ائتمکده، مملکتین قارشی‌سیندا دوران پروبلئم‌لری و وظیفه‌لری دوزگون معین‌لش‌دیرمکده موهوم اهمیته مالیک اولموش‌دور.

داخی‌لی سیاسی وضعیتین حددن آرتیق گرگین اولدوغو بئله شرایطده، 1945-جی ایل نویابرین 8-ده آدف مک-نین تبریزده 2-جی گئنیش پلئنومو چاغیریلدی. 21 آذر اینقیلابی‌نین تشکیلینده، گئدیشینده و قلبه‌یه قوووشماسیندا آدف-نین 2-جی گئنیش پلئنومونون قرارلاری موستسنا رول اوینامیش‌دیر. گئنیش پلئنوم آرتیق تئهرانی گؤزلمه‌دن آذربایجاندا انجومن (یئرلی اؤزونویداره شورا‌لاری) سئچکی‌لرینه باشلانیلماسینی، کندلرده ژاندارم و فئودال اؤزباشینا‌لیق‌لارینا جاواب وئرمک اوچون کونکرئت تدبیرلر گؤرولمه‌سینی، ایرتیجانین هوجومونا قارشی تأثیرلی تدبیرلره ال آتیلماسی حاقدا قرار و قتنامه‌لر قبول ائتدی. ایکی گون داوام ائدن گئنیش پلئنوم اؤزونومودافیه مقصدیله سلاح‌لی دسته‌لر یارادیلماسی حاقدا قرار قبول ائتدی. اصلینده بو 21 آذرین باشلانماسی ایدی.

21 آذر اینقیلابینا حاضرلیق ایشلری گؤرورکن بورادا ایشتیراک ائدن قوه‌لرین سینفی منسوبیتینه یوخ، اومومخالق ایشینه، وطنین آزادلیق و ایستیقلالیتینه باغلی‌لیغی اساس گؤتورولموشدو. بونا گؤره ده 21 آذر اینقیلابیندا بوتون سینفی، طبقه و زومره‌لرین – کندلی‌لرین، فهله‌لرین، ضیا‌لی‌لارین، تاجیر و بازار اهلی‌نین، روحانی‌لرین، هابئله حرکاتا رغبت بسله‌ین ساهیبکار و مولکه‌دارلارین، بیر سؤزله بوتون خالقین ایشتیراکینا یول آچیق ایدی. بو معنادا 21 آذر اومومخالق اینقیلابی ایدی. حاقی تاپدالانمیش، دیلی، مدنیتی بوخوولانمیش، اؤزو مزلوم وضعیته سالینمیش، ازیلمیش بیر میللتین – گونئی تورک‌لری‌نین میللی موباریزه حرکاتی ایدی.

1945-جی ایلین نویابرین 16-دان 17-ا کئچن گئجه آزربایجانین بیر سیرا شهر و رایون‌لاریندا، او جمله‌دن ماراغا، مرند، میانا، سراب و اردبیلده ایلک فدای دسته‌لری همین یئرلری رئژیمین سلاح‌لی قوه‌لرین‌دن آزاد ائتدی. همین ایلین دئکابرین 12-دک (21 آذر) گونئی آزربایجانین اساس اراضی‌سی ایرتیجا قوه‌لرین‌دن آزاد  ائدیلدی، خالق آزادلیق و موستقیللیگین ایلک نوبارینی داددی.

آذربایجان خالق کونقرئسی

گئنیش توپلانتی چاغیرماق ایدئیاسی هله آدف-نین 2-جی گئنیش پلئنومو طرفین‌دن ایره‌لی سورولموشدو. خالق کونقرئسی چاغیرماق اوغروندا 1945-جی ایلین نویابرین 10-دان 20-دک اون گون فاصیله‌سیز اومومازربایجان عذره کئچیریلمیش میتینق و نوماییش‌لر، توپلانتی‌لار و ایجلاس‌لار موهوم رول اوینامیش‌دیر.

1945-جی ایلین نویابرین 20-ده بؤلگه‌لردن گلن خالق نماینده‌لرین‌دن عبارت آذربایجان خالق کونقرئسی (آخک) تبریزده ایشه باشلادی. 724 نماینده‌نین ایشتیراک ائتدیگی آخک آزربایجانین سوسیال-اقتصادی وضعیتینی، ائله‌جه ده تئهرانین بو میللی بؤلگه‌دکی آیری سئچکی‌لیک موناسیبتینی تحلیل ائدیب نظردن کئچیردیک‌دن سونرا بئله بیر تاریخی قرار قبول ائتدی: “ آذربایجان خالقی اؤزونون داخی‌لی ایشلرینی ایداره ائتمک و میللی موختاریتینی تعمین ائتمک اوچون ایالت انجومنی تشکیلینی بیر قدر گئنیشلندیریب، اونا میللی مجلیس شک‌لی وئریر. ایرانین داخیلینده و ایرانین اراضی بوتؤو‌لوگونه، ایستیقلالیتینه هئچ یوللا خلل گتیرمه‌دن اؤزونون میللی حکومتینی ووجودا گتیریر. آخک اؤزونو موسسیسه‌لر مج‌لی‌سی اعلان ائدیر”.

موسسیسه‌لر مج‌لی‌سی قبول ائتدیگی بیاننامه واسطه‌سیله آذربایجان خالقی‌نین ایستک و طلب‌لرینی ایران شاهینا، ایران مج‌لی‌سینه، ایران حکومتینه، ائله‌جه ده آبش، اینگیلتره، سسری و فرانسا دؤولت‌لرینه چاتدیردی. بیاننامه‌ده آذربایجان‌لی‌لارین دا باشقا خالق‌لار کیمی موختار و آزاد یاشاماغا، اؤز موقددراتینی اؤزو حل ائتمه‌یه حاقی اولدوغو گؤستریلیر. ایران مج‌لی‌سینه سئچکی‌لرین آزاد و دئموکراتیک شرایطده کئچیریلمه‌سی، ویلایت انجومن‌لری‌نین یارادیلماسی طلب‌لری ایره‌لی سورولور و بو طلب‌لرین دیگر خالق‌لار و اؤلکه‌لر طرفین‌دن مدافعه ائدیلجیینه امین‌لیک قئید ائدیلیردی.

آذربایجان اراضی‌سی‌نین بؤیوک بیر حیسه‌سی‌نین ایران حکومتی‌نین نظارتی آلتیندا قالماسینا باخمایا‌راق 1945-جی ایل نویابرین 27-ده آزربایجانین هر یئرینده مم-ا سئچکی‌لر باشلادی. سئچکی‌لر شاه قوه‌لرینه و ایرتیجایا قارشی کسکین موباریزه شرایطینده کئچیریلیردی و دئکابرین 1-ده اوغورلا باشا چاتدی. آذربایجان مم-ا 32 سئچکی دایره‌سین‌دن 100 نفر نماینده (دئپوتات) سئچیلدی. آذربایجان اراضی‌سی‌نین داها بؤیوک بیر حیسه‌سی‌نین مرکزی قوه‌لردن تمیزلنمه‌سی مم-ا سئچکی کومپانیاسی دؤورونه تصادف ائتمیشدی. 1945-جی ایل دئکابرین 11-ده تبریز شهری بوتونلوکده فدای دسته‌لری‌نین نظارتی آلتینا کئچدی. مرکزی حکومتین نماینده‌سی، تبریز قارنیزونونون باش کومان‌دانی (فرماندئه) گئنئرال ا.دیرخشانی تسلیم اولماق آکتینی ایمضالادی. 1945-جی ایل دئکابرین 12-ده (21 آذر 1324) تبریزده تنتنه‌لی شرایطده بؤیوک روح یوکسک‌لیگی ایله آذربایجان مم-این ایلک ایجلاسی آچیلدی. مم آزربایجانین سوسیال-اقتصادی و سیاسی دورومونو هرترف‌لی نظردن کئچیریب، فعالیت پروقرامی حاضرلادی. مجلیس دایمی فعالیت گؤسترن 9 نفردن عبارت ریاست هئیتینی سئچدی. میرزه‌لی شبوستری مج‌لیسه صدر، میررهیم ویلایی کاتیب سئچیلدی‌لر. مم-این ایشه باشلاماسی ایله آخک طرفین‌دن کئچید دؤورو اوچون سئچیلمیش میللی هئیت 21 گونلوک فعالیت‌دن سونرا اؤز وظیفه‌سینه خیتام وئردی. 1945-جی ایل دئکابر آیی‌نین 12-ده (21 آذر 1324) آذربایجان میللی حکومتی تشکیل ائدیلدی و س.ج.پیشوری یئکدیل‌لیکله حکومته باشچی سئچیلدی.

آذربایجان میللی حکومتی‌نین 20 مادده‌دن عبارت اولان ایش پروقرامی او قدر گئنیش و اهاته‌لی‌دیر کی، بورادا بحث آچماق مومکون‌سوزدور. اودور کی، قارشییا قویولان وظیفه‌لر آشاغی‌داکی‌لاردان عبارت اولموش‌دور. آذربایجان موختاریاتی‌نین دونیایا تانیتدیریلماسی، دئموکراتیک اساس‌لارلا انجومن سئچکی‌لرینه باشلاماق و انجومن‌لری تشکیل ائتمک، شهر و کندلرین آبادلاشدیریلماسی، یئرلرده دؤولت وظیفه‌لرینه وطن‌پرور و عدالت‌لی آدام‌لاری ایره‌لی چکمک، عدالت‌لی وئرگی قانونون تطبیق ائتمک، فدای دسته‌لری‌نین و خالق قوشون‌لاری‌نین تهجیزاتینا و تلیملندیریلمه‌سینه فیکیر وئرمک، تدری‌سین و بوتون اؤلکه‌ده یازیشما‌لارین آنا دیلینده آپاریلماسینا، ساوادسیزلیغین لغو ائدیلمه‌سینه نایل اولماق و میللی دارولفونونون آچیلماسینی تئزلش‌دیرمک، اقتصادی تدبیرلر اساسیندا عدالت‌لی تورپاق اصلاحاتی‌نین کئچیریلمه‌سی، ارباب-ریت موناسیبت‌لرینی نیزاما سالینماسی و یئنی سنایئ اوبیئکت‌لری‌نین اینشاسی، میللی ساهیبکارلیغین دستکلنمه‌سی و تشویق ائدیلمه‌سی، اینفراستروکتورون نیزاما سالینماسی و اونون آهنگدار ایشی‌نین تعمین ائدیلمه‌سی، ایشسیزلیگی آرا‌دان قال‌دیرماق اوچون تأثیرلی تدبیرلرین حیاتا کئچیریلمه‌سی، ایش قانونو و سیغورتا‌لارین تطبیقی، سهیه خیدمتی‌نین یاخشیلاشدیریلماسی، آذربایجاندا یاشایان میللی آزلیق‌لارا آذربایجان‌لی‌لارلا برابر حقوق وئریلمه‌سی و اونلارین میللی دیل، مدنیت، عادت-عنعنه‌لری‌نین اینکیشافینا دؤولت سویه‌سینده قایغی گؤستریلمه‌سی، ایران حکومتی‌نین آزربایجانین میللی منافئیینه ضد اولمایان قرار و قانون‌لارین تانینماسی و س. – بوتون بون‌لارین هامی‌سی آذربایجان میللی حکومتی‌نین فعالیت پروقرامی‌نین اساسینی تشکیل ائتمیشدی.

همین دؤورده میللی مدنیتین اینکیشافینا گؤستریلن قایغی، ایلک نؤوبه‌ده آذربایجان تورکجه‌سی‌نین رسمی دؤولت دیلی اعلان ائدیلمه‌سی و بوتون آذربایجاندا حیاتا کئچیریلمه‌سی، تبریزده دؤولت اونیوئرسیتئتی، درام تئاتری و فیلارمونیانین آچیلماسی، شاعر و یازیچی‌لار بیرلیگی‌نین، بستکار و مئمارلار جمعیت‌لری‌نین یارادیلماسی، چاپ ایشی‌نین یوکسک سویه‌ده تشکی‌لی و س. ایشلر گونئیده اصل معنادا مدنی اینقیلاب‌دان خبر وئریردی.

دوکتور سبحان طالیبلی: آذربایجان میللی علملر آکادئمیسی، شرقشوناس‌لیق اینستیتوتو