تاریخ

سئوگیلی اوخوجولار!Ibrahım savalan

یادیگار تورک ائل طرفنیدن توپلانیب سیزلره تقدیم ائدیلن بو کیتاب، محمدامین رسول¬زاده¬نین تورک یوردو و سبیل الرشاد درگی¬لرینده یاییملادیغی یازیلاریدیر. اونا گؤره، بیزده بو ئچه سطیرلیک اؤن سؤزده، اولو رسول¬زاده¬نین باشقا درگی¬لر و قزئته¬لرده یاییملادیغی یازیلارینی خاطیرلادیب، اونلارین مستقل کیتابلار کیمی یاییملانماسینی آرزولاییریق.

1884. ایلده باکیدا دونیایا گؤز آچان محمدامین رسول¬زاده¬نین ایلک یازیسی 1903. ایلده تیفلیسده یاییملانان شرقی روس آدلی گونده¬لیک قزئته¬ده چیخمیشدی. 1905. ایلده گیزلیجه یاییملانان همت درگی¬سینین باش یازاری اولان محمدامین بی، ائله همن ایلده ده، علی مردان بی توپچو باشی¬نین چیخاردیغی حیات قزئته-سینده ده یازارلیغا باشلامیشدی. رسول¬زاده¬نین سونراکی یازیلارینی دعوت-قوچ درگی¬سی و احمد آغا اوغلونون چیخاردیغی ارشاد قزئته¬سینده گؤروروک. اونون ارشاد قزئته¬سینده اللی¬دن آرتیق یازیسی یاییملانمیشدی. او حتی 1908. ایلده ارشادین باش یازاری دا اولموشدو.

1905-7 ایللرینده تکامول و یولداش قزئته¬لرینین یازارلاریندان اولان محمدامین بی بیر موددت تکامولون باش یازارلیغینی دا عهده¬لنمیشدی. رسول¬زاده¬نین ناگهان بلا آدلی ایلک نمایشنامه اثری ده تکامل قزئته-سینده یاییملاندی. اونون قارانلیقدا ایشیقلار آدلی باشقا نمایشنامه اثری 1908 ده باکیدا صحنه چیخمیشدی. علی بی حسین¬زاده¬نین چیخاردیغی فیوضات درگی¬سینده ده رسول¬زاده¬دن نئچه یازی و شعر یاییملانمیشدی.

محمد¬امین ایلک دفه آغا اوغلونون ارشاد قزئته¬سینده، بیر قزئتنین ائدیتورو، اجرا ایشلر سوروملوسو و معاوینی اولموشدور. اونا گؤره، همه¬شه آغا اوغلونون قزئته¬لری و تجروبه¬لریندن اؤیرندیگینی وورغولاییر و ترقی قزئتی¬نین او دؤنملرین ان جیدی، موکمل و گوجلو قزئتی اولدوغونو قئد ائتمیشدیر. ترقی بیچیم و فورما باخیمیندان آوروپا قزئته¬لرینه بنزر ایلک قزئته اولدوغونا گؤره، رسول¬زاده تهراندا چیخاردیغی ایران نو قزئته¬سینده ترقی¬نین داوامجی¬سی و تقلیدچی¬سی اولموشدو. ایران نو قزئته¬سی، ایران ادبیات تاریخینی آراشدیرانلارین طرفیندن ایرانین ایلک آوروپا سایاقلی قزئته¬سی کیمی تقدیم ائدیلیر. بو رسول¬زاده¬نین آغا اوغلو و ترقی¬دن اؤرنیب، نهایت اوستالیقلا تهراندا اجرا ائتمه¬سیندن و باشقالارینا اؤیرتدیگیندن خبر وئریر. ترقی قزئته¬سینده رسول¬زاده¬نین یوزدن آرتیق یازیسی یاییملانمیش کی، اونلاردان یاریسی ایران حاقدادیر. 9-1906 ایللرینده رسول¬زاده¬نین ارشاد، تکامل و ترقی قزئته¬لرینده ایران حاقدا یاییملادیغی یازیلاری رحیم رئیس¬نیا طرفیندن فارسجایا چئوریلیب، ایران مشروطه اتقلابیندان راپورلار آدلی بیر کیتابدا تهراندا یاییملانمیشدیر.

روس ائلچی¬لیگی¬نین ایران دؤولتیندن ایسته¬گی اوزره 1911 ده محمدامین رسول¬زاده ایران حدودلارینین دیشینا چیخاریلمیشدی کی، الینیزده اولان بو کیتابین اساس بؤلومو همن درگی¬ده یاییملانان یازیلاردیر.

محمد امین 1913. ایلده روسیادا اعلان ائدیلن سیاسی عفودن یارارلاناراق باکی¬یا دؤنوب اوردا ایلک اونجه اقبال و یئنی اقبال قزئته¬لرینده یازارلیغا باشلاییب، 1915 ده چیخاردیغی آچیق سؤز قزئته¬سینده آذربایجان دؤولیچی¬لیگی و تورکچولوک دوشونجه¬لرینی آچیقجاسینا اورتایا قویموشدور. او قزئته¬لرده یاییملادیغی یازیلاردان باشقا جماعتین ایداره شیوه¬لری و آذربایجانا هانسی شیوه¬نین فایداسی اولدوغو حاقدا نئچه جیلید کیتاب یازیب یاییملادی. نهایت چارلیغین ییخیلماسیندان یارانمیش آزاد اورتامدان یارارلانیب 1915 ده باغیمسیز آذربایجان دؤولتی قورماغا ناییل اولوب او دؤولتین صدری اولوب، رسمی دؤولت اورقانی اولان آذربایجان گونده¬لیک قزئته¬سینده دؤولتچیلیک و مساوات پارتیا حاقدا یازیلارینی آردی آردیجا یاییملادی. محمدامین رسول¬زاده¬نین اثرلرینی توپلایان پروفسور شیرمحمد حسینوف¬ون یازدیغینا گؤره 1920-1903 ایللری آراسینداکی قزئته¬لرده، رسول¬زاده¬نین مین¬ایکی¬یوزدن آرتیق یازیسی یاییملانمیشدیر. منجه بو یازیلاری کیتاب شکلینده یاییملاساق اؤنملی بیر آددیم کیمی یازارلارین دیقتینی چکمه¬لی¬دیر.

 

7 آوریل 1918 تاریخینده، باغیمسیز آذربایجان روس قیزیل اوردوسو طرفیندن ایشغال ائدیلدی. ایکی ایل موسکووا دا گؤز آلتیندا یاشایان محمدامین بی، 1922. ایلده فنلاندیایا قاچمیشدی. او گوندن 33 ایل سورجینده، بیر سورگون لیدئر و یازار کیمی چئشیدلی قزئته¬لر و درگی¬لر چیخاریب، درنکلر قورماقلا آذربایجان باغیمسیزلیق مجادیله¬سینی جانلی ساخلاماغا چالیشدی. رسول¬زاده فنلاندیا دان تورکییه¬یه گئدیب اوردا آذربایجان جمهوریتی، قافقاز تورکلری، بولشویزیم خطری حاقدا کیتابلار یاییملامیشدی. احمد آغا اوغلو و علی بی حسین¬زاده کیمی قدیم دوستلارینی قوجاقلاییب یئنی قافقاسیا درگی¬سی¬نین یازارلار هئیتینه گیرمیشدی. سونرا 1928 ده آذری تورک و 1929 دا میلی یول و اودلو یورد درگی و قزئته¬لرینی چیخارماغا باشلاییب استانبولدا یاییملانان "آذربایجان یورت بیلگی¬سی" نده ده یازارلیق ائتمیشدی. تورکییه-دن علاوه آوروپانین باشقا شهرلرینده ده، روسیا تورکلری حاقدا یاییملانان قزئته و درگی¬لره یازی گؤندریب ایش بیرلیک ائتمه¬یه جهد ائتمیشدی. نئجه کی 1938-1926 ایللری آراسیندا یاییملانان فرانسیزجا پرومتئی آیلیق درگی¬سی¬نین یازار هئیتینده رسول¬زاده¬نین آدینا توش گلیریک. 137 سایی دا یاییملانان پرومتئی درگی¬سینده رسول¬زاده دن چوخلو یازیلار چاپ اولوبدور کی اونلارین اساس قونوسو، روس اولمایان خالقلارین شوروی¬ده باسقی آلتیندا یاشاییب قتل عام و سورگون اولماقلارینا باغلیدیر. رسول¬زاده پرومتئی¬ده زاره¬وندین "پان تورانیزم افسانه¬سی" آدلی کیتابینی و خوندکاریان آدلی باشقا بیر ائرمنی یازارینین تورکلره قارشی افترالارینی محکم دلیل¬لرله جاوابلاییر. او پرومتئی¬ده ایلک دؤنه اولاراق، داشناک پارتیزانلاری ایله کورد حرکاتی آراسیندا اولان ایلگیدن بحث ائدرک پان ائرمنیسم و پان آریائیسم دن سؤز آچیر. یقین رسول¬زاده¬نین پرومتئی¬ده یازدیغی یازیلاری، تاریخی سند اولاراق یاییملانمالیدیرلار. حایاتیندا بویوک فیرتینالاری باشدان کئچیرن رسول¬زاده سووئت دؤولتی¬نین ایسته¬گی اوزره 1931 ده تورکییه¬نی ترک ائتمه¬یه مجبور اولوب اون¬آلتی ایل موددتینده ورشو، برلین، بوخارست، فرایبورگ و ... شهرلرینده یاشاییب، آذربایجان باغیمسیزلیق مجادیله¬سی حاقدا آلمانجا، یوشاجا و فرانسیزجا کیتابلار یاییملاماغا ایمکان تاپمیشدی. او 1934 ورشودا استقلال و قورتولوش قزئته¬لرینی چیخارمیشدی. استقلال قزئته¬نی سونرالار برلین شهرینده یاییملادی. او بو ایللریده ده پاریسده چیخان پرومتئی و قافقاز درگی¬لریله ایش بیرلیک ائدیب، اؤز "آذربایجان و باغیمسیزلیق اوچون موباریزه" کتابینی یوشادا یاییملامیشدی. رسول¬زاده 1947 ده تورکییه دؤنوب 1949 دا آذربایجان کولتور درنگی¬نین قورولماسینی ساغلامیشدی.