تاریخ

معرفی هر حزب یا فردی بدون معرفی رقبا و مخالفان آن ناقص و یک‌طرفه بوده و نمی‌تواند گویای واقعیت باشد. از این نظر دیدن مستند «رئیس Ibrahim Savalanالوزرا» به کارگردانی محمدرضا هاشمیان خالی از لطف نیست. این فیلم که برای معرفی و تجلیل از تلاش‌ها و خدمات قوام‌السلطنه ساخته شده، هنگام شرح تلاش‌های قوام برای براندازی و سرکوب فرقه دموکرات آذربایجان اشاره‌هایی هم به اهداف و افکار فرقه  دارد و همین اشاره‌ها نشان می‌دهند که خواسته‌های فرقه چه قدر اصیل و بحق بوده‌اند و شخص میرجعفر پیشه‌وری از بیشتر سیاسیون آن دوره یک سروگردن بالاتر بوده است.

همین اشاره‌ها انگیزه و علت نگارش این نوشته کوتاه است تا نگاهی به مواضع مخالفان و رقبای فرقه دموکرات داشته و برنامه‌ها و خواسته‌های فرقه دموکرات را، از زاویه دید آنها نیز تماشا کنیم.  سه حزب اصلی و تاثیرگذار آن دوره حزب توده ایران، حزب دموکرات ایران و حزب ایران بودند که در خصوص برنامه‌ها و اهداف فرقه دموکرات به صدور بیانیه و درج مقاله اقدام کرده‌اند و تماشای فرقه دموکرات آذربایجان در آیینه آنها به وضوح نشانگر حقانیت و درستی مسیر و اندیشه‌های فرقه دموکرات است.


حزب توده


دکتر فریدون کشاورز که در کتاب «من متهم میکنم...» سعی می‌کند با وسواس، عیب و نقص‌های احزاب و افراد سیاسی آن دوره را برملا کند در خصوص پیشه‌وری می‌نویسد: آوانسیان مردی جاه‌طلب و خودپرست بود نمی‌توانست کسی را داناتر و بهتر از خود ببیند و به همین مناسبت با حضور پیشه‌وری در حزب توده مخالفت کرد و پیشه‌وری به حزب توده راه نیافت. پیشه‌وری در ابتدای صعود سردارسپه (رضاشاه) روزنامه حقیقت را منتشر می‌کرد که پرفروشترین روزنامه تهران بود. او در انتخابات مجلس چهارده از تبریز به نمایندگی انتخاب شد ولی اکثریت مرتجع مجلس اعتبارنامه او را رد کرد. دکتر مصدق این عمل مجلس را محکوم کرد. پیشه‌وری با آن همه سابقه مبارزه که داشت بهترین فرد برای صدارت فرقه بود و کسی با سابقه‌تر و با تجربه‌تر از او نبود. کسانی که مانند من پیشه‌وری را از نزدیک شناخته‌اند می‌دانند که شخصیت و شهامت او چنان بود که برای ابراز حقیقت و اظهار عقاید خود از کسی ترس و باک نداشت.
دکتر کشاورز در خصوص موضع حزب توده در قبال فرقه دموکرات تاکید می‌کند که او و همه اعضای مرکزی حزب توده با تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان مخالف بودند و مخالفت خودشان را با صدور بیانیه و ارسال نامه به مسکو اعلام کردند اما به تدریج که با برنامه‌ها و تقاضاهای مشروع فرقه آشنا شدند از آن پشتیبانی کردند. او نظر سایر گروه‌های سیاسی آن دوره در مورد فرقه دموکرات را چنین می‌نویسد: حزب ایران که از عده‌ای روشنفکر میهن‌پرست (که بعدها از همکاران نزدیک و با وفای مصدق شدند) تشکیل شده بود از تقاضاهای مشروع فرقه پشتیبانی کردند. عده زیادی از روزنامه‌ها، از روشنفکران موثر در سیاست، از نمایندگان مجلس شورای ملی حق را به فرقه دموکرات آذربایجان داده و از آن پشتیبانی کردند. جراید آن روز ایران حتی جراید مرتجع شاهد این مدعا... است.


حزب ایران
موضع حزب ایران (از احزاب اصلی تشکیل دهنده جبهه ملی ایران) در قبال فرقه دموکرات آذربایجان، که دکتر کشاورز در مصاحبه خود به آن اشاره کرده در شماره 258 روزنامه جبهه؛ارگان رسمی حزب به تاریخ 1325/7/8 به تفصیل منعکس شده است. حزب ایران در این بیانیه می‌نویسد: آن‌ها تریاک را منع و دانشگاه تاسیس کردند. اختلاس و ارتشا را محو و ایجاد امنیت در سرتاسر اذربایجان نمودند. امروز آذربایجان امنترین نقطه کشور است... نهضت آذربایجان آزادیخواه، اصلاح‌طلب و مترقی است. در  آذربایجان املاک را تقسیم و عوارض را حذف می‌کنند. تمام عملیات در جهت ترقی دادن سطح زندگی دهقانان انجام می‌گیرد. در آذربایجان در عرض یکسال پانصد مدرسه ساخته می‌شود. بیمارستان‌های متعدد ساخته و دانشگاه تشکیل می‌دهند. کودکستان و تیمارستان آماده می‌کنند، خیابان‌ها را آسفالت می‌کنند. رهبران نهضت آذربایجان از آزادیخواهان مبارز قدیمی هستند که اغلب اهل فضل و دانشمند و در درستکاری و پاکی اشخاصی مانند پیشه‌وری، دکتر جاوید و شبستری حتی دشمنان نهضت نیز تردیدی ندارند. اینان مردانی هستند که هیچ گاه به مال مردم دست درازی نکردند، به همین جهت در ایران پر از چپاول ربع قرن اخیر فقیر و بی‌نام ماندند. از این جهت است که از روز پیدایش نهضت آذربایجان ما سیاست خود را پشتیبانی از آن قرار داده‌ایم و گفتیم  باید بکوشیم تا اصلاحات آذربایجان در سراسر ایران تعمیم یابد.
گفته‌های دکتر کشاورز؛ از اعضای مرکزی حزب توده و به عنوان کسی که با تیزبینی احزاب و افراد ان دوره را رصد کرده و این نوشته صریح و تحلیلی حزب ایران گویای آن است که تقاضاهای فرقه  و رهبران آن حتی مورد تایید دشمنان فرقه دموکرات نیز قرار داشته است و حتی حزب ایران برعکس حزب توده برنامه خود را از همان روز پیدایش فرقه به پشتیبانی از آن قرار داده است.


حزب دموکرات ایران
اما مهمترین اذعان به حقانیت مطالبات فرقه دموکرات آذربایجان از اردوگاه خود قوام‌السلطنه؛ دشمن مستقیم فرقه در دست است. نخست‌وزیر قوام‌السلطنه در آن دوران ریاست حزب دموکرات ایران را برعهده داشت و ارگان رسمی آن حزب روزنامه «بهرام» مستقیما زیرنظر خود او منتشر می‌شد. در اوایل آذر بیست‌وپنج که قوام خود را برای سرکوب قیام آذربایجان آماده می‌کرد، احمد آرامش؛ سردبیر روزنامه بهرام طی مقاله‌ای این سیاست شاه و نخست‌وزیر را محکوم کرد و خواستار برآورده شدن خواسته‌های پیشه‌وری و دموکرات‌های آذربایجان شد. قوام بلافاصله دستور توقیف ارگان رسمی حزب خودش  را صادر کرد.
 

منابع:
فریدون کشاورز، من متهم میکنم...، انتشارات خلق، تهران 1357، ص31 الی 34
رسول مهربان، بررسی مختصر احزاب بورژوازی لیبرال در مقابله با جنبش کارگری و انقلابی ایران، ص35 و 36
علی‌اکبر قاضی‌زاده، جان‌باختگان روزنامه‌نگار، نشر جامعه ایرانیان، چاپ اول، تهران1379، ص608