تاریخ

UzeyrHacibeyov250—60 ایل، داها دوْغروسو، بیر يۆز ایل بۇندان اقدم باکی‌نین اطرافی اوْتسوز، علفسیز بیر دۆز اوْلوب، هئچ بیر کسه منفت وئرمیردی. بۇ سببه گؤره اوْرانین قدرینی بیلن، بۇ يئر-لرین ایچینده ياتان میليوْن‌لاردان، قێزیلدان خبردار اوْلان بیر کیمسه يوْخ ایدی. چوْخ اوْلا بیلسین کی، ایچه‌ریسینده میليوْن‌لار ياتان بۇ يئرلرین اۆستونده آجیندان اؤلن‌لر ده آز دئيیلدی. آمما بیر گۆن اوْلدو کی، بۇ يئرلرین قدر و قیيمتی بیلیندی.

بۇ يئرلر آرتیق مؤحترم و عزیز اوْلدو. هر بیر پارچالاری قێزیل قیيمتینه برابر اوْلدو. يئر ایسه اؤز ایچینده‌کی ثروت و سامانینی دیشاری چێخاردیب میليوْن‌لار قازاندیرماغا باشلادی. بۇ میليوْن‌لار سايه‌سینده باکی دا، اوْنون اطرافی دا کسبه حمیت ائدیب گئتدیکجه آبادلاشماغا باشلادی. ایندی بیزیم علمدن، صنايعدن محروم قالمیش اوْلان جاماعتیمیزی همین بۇ قیيمتسیز يئرلره تشبیه ائتمک جايیزدیر.

زیرا هئچ اوْنسوز دئيیل کی، جاماعتیمیز ایچینده بۆتون میللته خئيیر و منفعت يئتیریب خلقی باشی اۇجا ائده‌جک آدام‌لاریمیز اوْلماسین! اوْ آدام‌لار واردیر. لاکین اوْنلار هله اؤز ایستعداد و قابیلیتِ خاریق‌العاده‌لرینی بۆروزه وئرمیرلر. چۆنکو ایچه‌ریسینده ياشادیقلاری شرایط مۆساعید دئيیل‌دیر. بۆتون جاماعتیمیزی بۆروموش اوْلان جهالت هر بیر شئيین، هر بیر تشببوثون قاباغینی بیر سد آهنین کیمی کسیب قوْيمور.

نه‌دندیر کی، يئوروْپادا حدسیز آدام‌لار چێخیر کی، اؤز عاغیل، فراست و قابیلیت‌لری ایله دئيیل يالنیز اؤز میللت‌لرینه، بلکه عۆموم اینسانیته هم مادی و هم معنوی منفت يئتیریرلر. آمما بیزیم ایچیمیزدن ائله‌لری چێخمايیر .

مگر آللاه تعالی بیزی قابیلیتسیز، ایستعدادسیز يارادیبدیر؟ خئير، بیزیم هامیمیزین خیلقتی بیردیر. آنجاق مۆحیطیمیز اوْلان شرایط بیزیم داهی‌لر اۆچون مۆساعید دئيیلدیر. بیزدن ده عۆموم اینسانیت داهی‌لری چێخماغا يوْل وئرمیرلر. و ایشیق گلن يئرلری برک-برک باغلايیرلار.

دوْغوردان دا، نو ایجاد و ائحتیرام ائدیلیب ده خالقا منفت يئتیرن شئي‌لرین آدینا «مِن عملِ شیطان» دئينده، هانکی مۆسلمان اوْغلو مۆسلمان تئلئفوْن، تئلئقراف، ماشین و سایر بۇ کیمی شئي‌لر ایجاد ائتمک فیکرینه دۇشردی؟ سایر علم‌لره، صنعت‌لره دخی بۇ نؤقطه‌ی نظردن باخیلدیغی زامان اوْنلارین ترققیسی مۆمکون ایدی‌می؟ اوْنلاری ترققی ائتدیرن داهی‌لرین ظۆهوری قابیل ایدی‌می؟ هله ایندیيه قدر دئيیل علم، بیلیک سايه‌سینده، بلکه اؤز ایستعدادی-خۇدادادی‌نین زوْروندان، گۆج-برکتیندن شاعرلیکده، ادیبلیکده شؤهرت قازانمیش اوْلان ادیب و شاعرلریمیز تلعین و تکفیر ائدیلمه‌يیبلرمی؟

اینگیلیس‌لر، ثروت ِطبیعیسیندن میليوْن‌لار قازانماقدان باشقا، دۆنيانین ان گؤزل و قیيمتلی بیر يئر گۇشه‌سی اوْلان هیندیستانی تک بیر نفر آدام‌لارینا ديَیشمه‌يه راضی دئيیلدیرلر. بۇ آدام کیم ایدی؟ شاعیرِ میللی‌لری اوْلان مشهور شئکسپیر ایدی. اینگیلیس اهلی اوْ شاعیری بۆتون هیندیستاندان عزیز تۇتوردولار.

بئله بیر آغیر شرایط ایچینده ياشادیغیمیز حالدا بیزیم ایچیمیزدن اینگیلیسلرین شئکسپیرلرینه مۆقابیل آدام‌لاریمیز اوْلمادیغی طبیعی‌دیر، لاکین اوْراسینی اۇنوتمامالی‌دیر کی، بیزیم میللتیمیز اۆچون ده ایندی و يا گله‌جکده شئکسپیرلر ایستعدادیندا يارادیلمیش آدام‌لار يوْخ دئيیل‌دیر. واردیرلار و بدبختلیک بۇراسی‌دیر کی، بیز اؤز جهالتیمیزله اوْ داهی‌لرین ظۆهورونا مانع اوْلوروق. اوْنلار اۆچون مۆساعید شرایط حاضیرلامیریق کی، اؤز ظۆهورلاری ایله هم بیزی سایرلر ایچینده باشی اۇجا ائتسینلر، هم ده اینسانیته بیر خیدمت گؤسترسینلر.

ایندیيه قده‌ر، بۇ نئچه ایل‌لر عرضینده ایچیمیزده داهیلیک اۆچون دوْغولموش افرادیمیز بئله جاهیل مۆحیط ایچینده ترققی ائده بیلمه‌يیب بۆتؤو ایستعدادلاری ایله ایتیب-باتیبدیرلار… سؤز يوْخ‌دور کی، اگر ائدیسوْن دا بیزیم ایچیمیزده دوْغولوب بئله شرایط اۆزره ياشاسايدی، اوْ دا بۇ گۆن ایجاد ائتدییی خاریق‌العاده ماکینالیغا شیطان عملی دئيردی. و اوْلا بیلسین کی، بۇ گۆن بیز ایچیمیزده ائدیسوْنون ایختیراعاتینا شیطان عملی دئين شخص‌لر يئوروْپادا دوْغولموش و بسلنمیش اوْلسايدیلار، اوْنلار دا ائدیسوْن کیمی جۆربه‌جور ایختیراعات‌لاری ایله عالمِ اینسانیته خیدمت‌لر گؤستره بیلردیلر، لاکین نه فايدا کی، ائله اوْلمايیبدیر.

لاکین ایندی بۇ ایییرمینجی عصرده واختدیر کی، داها بیز اؤز اینسانلیغیمیزا دیققت يئتیرک. اؤزوموزون ده سایرلر کیمی مهارت‌لر گؤستره بیله‌جک اینسان اوْلدوغوموزو نظره آلیب بیر کره اوْ قارا پرده‌نی اۆستوموزدن آتاق. مهارت و اۇستادلیغیمیزین اۆستونو بۆروين کثیف قابیق‌لاری يێرتاق و ایچیمیزده مؤوجود اوْلان ثروت و سامانین اۆهورونا و ظۆهورو ایله هم اؤزوموزه و هم بۆتون اینسانیته خیدمت‌لر گؤستره‌جه‌يینه مانع اوْلماياق. بسدیر کی، ایندیيه قده‌ر خالقین عاغیل و فراستی ایله منفعت‌بردار اوْلوردوق. قوْي بۇندان سوْنرا دا خالقین بیزدن ایستیفاده ائتمه‌سینه يوْل آچیلسین.

 

«حقیقت» قزئتی، 01.01.1910

 

Anlam.Biz