سالگردها

علی اصغر حقدار: محمدامین رسول زاده نظریه پرداز و موسس جمهوری آزربایجان44

[1]

«جناب انور پاشا وزیر جنگ و جانشین فرمانده کل قوای عثمانی تلفن نمودند:

- امین بیگ، باکو آزاد شد!»

از: جمهوری آزربایجان- محمد امین رسول زاده

پشتوانه اعلان جمهوری آذربایجان در 28 می 1918 از میان خون و آتش جنگ، تجربه های سیاسی و فرهنگی محمدامین رسول زاده بود که مدرن اندیشی ترکی را به محک آزمون عملی می گذاشت؛ در زمانه ای که به تعبیر محمد امین رسول زاده «شکی نیست که مشرق زمین را هیجان بسیار عمیقی فرا گرفته است. در اثر ضربه های جنگ جهانی، شرق که از قرن ها پیش به رخوت و سستی خو گرفته بود، به خود آمده و آثار جدی یک زندگی دوباره را نشان می دهد. جریان تحولاتی که تمامی دنیا را به لرزه درآورد، بالطبع ملل مسلمان را نیز در بر گرفت. در کشورهایی که فرآیند ملت سازی را پشت سر گذاشته بودند، این جریان با تاثیر بر عناصر اجتماعی، ایده اصلاحات اجتماعی را پدید آورده بود، اما در ممالک اسلامی این جریان پدید آورنده تحول دیگری به نام ایده حاکمیت ملی گردید.»

[2]

***

محمدامین رسول زاده در سال ۱۸۸۴ میلادی برابر با ۱۲۶۲ خورشیدی در نوخانی باکو به دنیا آمد.

وی نزد پدرش حاجی ملاعلی اکبر، آموزش عربی و فارسی را شروع کرد. محمدامین تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه روس/تاتار و سپس در مدرسه تکنیک باکو ادامه داد.

در همین سال ها رسول زاده در چاپخانة انتشارات «کاسپی» به حروفچینی مشغول می گردد.

فعالیت های ژورنالیستی رسول زاده در 19 سالگی با مقاله «باکیدان مکتوب» (نامه ای از باکو) علیه اقتدار روس گرایی، در سال ۱۹۰۳ در روزنامه «شرق روس»(تفلیس) به سرپرستی محمدآقا شاه تختینسکی منتشر شد. او هم چنین نخستین شعرش به نام «مخمس» را در شماره ۲۰ همین روزنامه در ۱۹۰۴ به چاپ رساند. در همین سال او در «جوانان انقلابی آذربایجان»، با افکار سوسیال دموکراتیک، فعالیت سیاسی خود را شروع کرد.

رسول زاده در ۱۹۰۴ مقالاتی را در روزنامه همت ارگان حزب سوسیال دموکرات روسیه که خود از بانیان آن بود، می نوشت. بین سال های ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۸، رسول زاده در روزنامه‏ های حیات، ارشاد، تکامل، فیوضات به مدیریت علی بیگ حسین زاده (۱۹۴۱-۱۸۶۴)، یولداش و ترقی به مدیریت احمدبیگ آقایف (۱۹۳۹-۱۸۶۹) مقالاتی را به چاپ رساند. رسول زاده همچنین در ۱۹۰۶ مدتی روزنامه‏های تکامل و یولداش را شخصاً اداره کرد و سردبیر ترقی شد.

رسول زاده در این زمان کتاب لغت تورکی –روسی و روسی – تورکی تألیف اوزئیر حاجی بیگوف را در ۱۹۰۸ منتشر کرد. او در همین سال کتابی را با نام «برای طبقة کارگر کدام آزادیها لازم است» را از آ. بلومون به زبان ترکی ترجمه و به نام هیئت تحریریه «تکامل» در چاپخانه برادران «اوروجوف» به چاپ رسانید. مقالات نخستین او بیشتر رنگ و بوی آزادیخواهی داشته و تحت تأثیر روحیة جوانی و وضعیت سیاسی قفقاز بود. او همچنین رسمیت زبان روسی را در مدارس و ادارات محکوم می کرد و اعتقاد داشت که ورود روس ها به مناطق ترک نشین و ازدواج آن ها با عناصر بومی، باعث برهم خوردن ترکیب نژادی ترکها خواهد شد.

رسول زاده در این زمان، دو نمایشنامه «قارانلیقدا ایشیقلار» (پرتوهایی در تاریکی) و «ناگهانی بلا» (بلای ناگهانی) را نوشت. نمایشنامه اولی نخستین بار در ۱۹۰۸ در باکو بر صحنه آمد. رسول زاده در این نمایشنامه ها، از خودمختاری ترک ها از روس ها می نویسد. نمایشنامه هوشیاری ملی و تبلیغ نهضت استقلال آزربایجان بود. وی با این اثر فکر استقلال آزربایجان را مطرح ساخت. همین موضوع موجب شد تا تحت تعقیب پلیس تزاری قرار گیرد.

محمد امین رسول زاده، در سال ۱۹۰۸ به نمایندگی از طرف کمیته سوسیال دموکرات ها به رشت رفت و سپس همراه انقلابیون گیلان به تهران رهسپار شد. رسول زاده در تأسیس حزب دموکرات و تدوین مرامنامه آن شرکت داشت. به نوشته فریدون آدمیت، مقدمه مرامنامه را نیز او نوشته است. وی در همین دوران، سردبیری روزنامه «ایران نو» را بر عهده داشت. در سال ۱۹۱۱ کتاب «سعادت بشر» از رسول زاده منتشر شد.

وی در ۱۹۱۰ به باکو رفت و برای تأسیس حزب مساوات کوشید ولی بر اثر فشار پلیس تزاری ناچار به استانبول رفت. او در ترکیه با احمدبیگ آقایف و علی بیگ حسین زاده دیدار داشت. همچنین او با مدرن اندیشان ترک گرایی چون یوسف بیگ آقچورا، ضیاء گوگ آلپ و … ملاقات نمود.

رسول زاده در این زمان به «گنج تورکلر تشکیلاتینا»(سازمان تورکان جوان) علاقمند شد و در روزنامه «تورک یوردو»(سرزمین ترک) به نوشتن مقاله پرداخت. او سلسله مقالات «ایران تورکلری»(ترکان ایران) را در همین روزنامه نوشت.

رسول زاده در این زمان کتاب«فلسفه و ملت» از سیدجمال الدین اسدآبادی را از فارسی به ترکی ترجمه کرد. وی سپس «زندگی تلخ» درباره وضع مردم آزربایجان نوشت که در ۱۹۱۲ در باکو انتشار یافت.

محمدامین رسول زاده در ۱۹۱۳ به روسیه بازگشت و مدتی روزنامه «اقبال» را مدیریت کرد.

در ۱۹۱۵ روزنامة «آچیق سوز» (سخن آشکار) که ارگان حزب مساوت بود، به صورت مخفی منتشر کرد.

رسول زاده در سال های ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۶ در روزنامه «دیریلیک»(حیات) مقاله می‏نوشت.

رسول زاده در این زمان مقاله «زبان شناسان جدید و ترک پرست ها» و داستان «یک خان» را درباره زندگی مردم تبریز نوشت.

همچنین مقاله «زبان یک پدیدة اجتماعی است» را در مجلة «شلاله» به چاپ رساند.

او همچنین قسمتی از کتاب «مادر» ماکسیم گورکی را به زبان ترکی ترجمه و چاپ کرد.

در بهار ۱۹۱۷ کنگرة مسلمانان روسیه در روسیه افتتاح شد. رسول زاده در این کنگره گزارشی رسمی ارائه کرد. کنگره پیشنهاد وی را مبنی بر این که روسیه آینده با تاتارستان، قزاقستان، باشقیرستان، آزربایجان و داغستان که عبارت از چند خودمختاری می باشند، به شکل فدراتیو اداره شوند، پذیرفت.

او در همین سال ها کتاب های «اداره مردم» و «برای ما کدام دولت سودمند است» را به چاپ رساند.

رسول زاده در این زمان مجله «قارداش کومگی»(کمک برادر) را انتشار داد.

با سقوط جمهوری آذربایجان توسط ارتش سرخ بلشویکی، رسول زاده از باکو خارج و در نهانخانه روستای لاهیچ، رساله‏ «عصریمیزین سیاووشو» (سیاوش زمانه) را نوشت. رسول زاده پس از مدتی پنهان شدن در لاهیچ دستگیر و به باکو و سپس به روسیه برده شد. رسول زاده بعد از مدتی به فنلاند گریخت. وی از فنلاند به آلمان و در نهایت به سال ۱۹۲۲ به ترکیه رفت.

او در استانبول «عصریمیزین سیاووشو» را در ۱۹۲۳ و کتاب «اندیشة آزادی و جوانان» را منتشر کرد. سپس مجله «یئنی قافقازیا»(قفقاز نوین) را تا سال ۱۹۲۷ هر ماه دو شماره به چاپ رساند. او در مقالات «ضروری بیر ایضاح»(یک توضیح ضروری) و «استالینه آچیق مکتوب»(نامه ای سرگشاده به استالین) عملکرد حزب کمونیست روسیه را به نقد کشید. سبک نوشته های رسول زاده در این زمان ملی گرایانه است. او در نامه ای به سیدحسن تقی زاده می نویسد: «محض احترام نامه را به فارسی می نویسم در حالی که اگر می توان به زبان ترکی و مادری خود نوشت چرا باید به فارسی نوشته شود!»

نخستین کتاب رسول زاده در ترکیه با نام «آزربایجان جمهوریتی، کیفیت تشکیلی و شیمدیکی وضعیتی» منتشر شده است. سیاوش زمانه هم سال ۱۹۳۳ در استانبول منتشر شد.

رسول زاده در ۱۹۲۷، به لهستان و سپس آلمان رفت. بین سال های ۱۹۲۸ و ۱۹۲۹ در مجلة ارگان انجمن «پرومته» مقاله می نوشت. همچنین در ۱۹۲۹ سردبیری نشریه «اودلار یوردو»(سرزمین آتش» را پذیرفت. هم زمان مجله «اعلام»(اطلاعات) را منتشر می کرد. کتاب های «ورشکستگی سوسیالیسم اقتصادی»، «آینده دموکراسی»، «ملت و بولشویسم» و قافقاز تورکلری (تورکان قفقاز) محصول این سال ها از زندگی رسول زاده هستند. او در ۱۹۳۰ «آزربایجان و استقلالش» را به فرانسه و «ارتباط پان تورانیسم با مسئله قفقاز» را به زبان روسی در پاریس انتشار داد.

بین سال های ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۴ مقالات رسول زاده در روزنامه «استقلال»(برلین) و پس از سال ۱۹۳۵ تا ۱۹۳۹ در روزنامه «قورتولوش»(رهایی) مقالاتی از وی به چاپ رسیده است.

هم چنین روزنامه «استقلال» و مجله «نجات» در برلین با مدیریت او انتشار یافته اند. وی در همان زمان در «مساوات بولتنی» مقاله می نوشت. در این زمان، رسول زاده کتاب «یادداشت های تعلیقی درباره جمهوری آزربایجان» را منتشر کرد. کتاب های «چاغداش آزربایجان ادبیاتی»(ادبیات معاصر آزربایجان) به روسی(برلین ۱۹۳۶)، «ادبیات آزربایجان» به زبان لهستانی در ورشو، «آزربایجان مسئله سی»(مسئله آزربایجان) به آلمانی(برلین۱۹۳۸) و «آزربایجان» به فرانسوی(پاریس ۱۹۳۶) منتشر شده اند. در ۱۹۳۹ کتاب «آزربایجان آزادلیق اوغروندا»(به خاطر آزادی آزربایجان) به زبان لهستانی در ورشو انتشار یافته است.

رسول زاده در ۱۹۴۹ در ترکیه به ریاست افتخاری «آزربایجان کولتور درنگی»(انجمن فرهنگی آزربایجان) منصوب شد. در آنکارا با کتابخانه ملی همکاری می کرد و از این راه امرار معاش می نمود.

رسول زاده در ۱۹۵۱ کتاب «آزربایجان شاعیری نظامی» را در آنکارا به چاپ رساند.

در دایرة المعارف بریتانیکا مقالات «تاریخ پیدایش حزب مساوات» و «تشکیل جمهوری دموکراتیک آزربایجان» را رسول زاده نوشته است. مقالاتی راجع به آزربایجان در دایرة المعارف ترک و مقاله «لجهه آذربایجان» از اوست.

محمد امین رسول زاده در ۱۹۴۲ به ریاست مرکز ملی آذربایجان منصوب و در سال ۱۹۴۴ به ریاست افتخاری انجمن فرهنگی آذربایجان انتخاب شد.

او در ۱۹۴۹ «عادات رسوم فرهنگ آزربایجان» را در آنکارا منتشر شد.

محمدامین رسول زاده به علت بیماری قند در ۱۹۵۵ به سن 71 سالگی درگذشت و در قبرستان عصری آنکارا دفن شد.

***

همان طور که از سیر تحولی زندگی و اندیشه های رسول زاده معلوم است، خروج اجباری وی از ایران و روسیه، مشاركت‌اش در ایجاد جمهوری آذربایجان و فرجام حیاتش در آنكارا، موضوعاتی هستند كه در حیطه فعالیت‌های ترک گرایی محمد امین رسول‌زاده قرار می‌گیرند؛ اندیشه هایی که متوجه باززایی هویت ملی ترکان آزربایجان است و در بنیان گذاری جمهوری آزربایجان، به محک آزمون گذارده شد و از تجربه های عملی سربلند بیرون آمد.[3]

محمد امین رسول زاده با درک و دریافت واقعیت های جهانی که در آن زندگی می کرد و آگاهی که از دگردیسی تمدنی به دست آورده بود، اندوخته های ملی گرایی ترکی را در مدرن گرایی وارد و توانست نخستین دولت مدرن ترکی را به وجود آورد.

رسول زاده در تاریخ نگاری جمهوری آزربایجان می نویسد «... در 28 مه شورای ملی آزربایجان، استقلال آزربایجان را اعلان نموده، این امر را طی متحدالمال مورخ 30 مه به اطلاع تمامی دولت ها رسانید. شورای ملی ضمن اعلان استقلال، دولت آزربایجان را نیز تشکیل داد. اولین کابینه به ریاست مرحوم فتحعلی خان خویسکی تشکیل شد.»[4] به نوشته رسول زاده «شورای عالی دول متفق در جلسه مورخ 12 ژانویه 1920، جمهوری آزربایجان را به صورت دوژور به رسمیت شناخت... این حکومت نوپای ترک در عین حال اولین جمهوری تشکیل شده در تمامی عالم اسلام بود. تشکیل جمهوری آزربایجان نقطه مثبتی در جهان ترک و تاریخ ترک ها به شمار می آید. نه تنها آزربایجانی ها، بلکه ترک های استانبول نیز با از آن خود دانستن این واقعه، آن را جشن گرفتند.»[5]

با ایجاد جمهوری آزربایجان، هویت مدرن ملی سیاسی آزربایجان، که محمدامین رسول زاده آن را در اندیشه های خود پرورانده بود، جامه عمل پوشید و ترکان آزربایجان در دنیای مدرن پیشاهنگ ملی گرایی مدرن شدند. پنج سال بعد از اعلام جمهوری آزربایجان، مصطفا کمال آتاتورک بر پایه ملی گرایی ترکی، جمهوری ترکیه را بنیان گذاشت.

دولت ملی آذربایجان تحت رهبری فتحعلی خان خویسکی(خویلو) به همراه 11 وزیر کابینه در گنجه علی رغم خواست قدرت های بزرگ منطقه و جهان شروع به کار کرد.

در دسامبر 1918 اولین مجلس ملی آذربایجان در باکو پایتخت آذربایجان افتتاح می شود و صدای محمد امین رسول زاده به هنگام برافراشته شدن پرچم سه رنگ آذربایجان بر بلندای مجلس ملی آذربایجان در گوش ها طنین اندازه می شود:" پرچمی که یک بار افراشته شود، دیگربارپایین کشیده نمی شود.(بیر دفعه یوکسه لن بایراق بیر داها ائنمه ز)

درطی 23 ماه حاکمیت مستقل آذربایجان 5 کابینه تشکیل می شود. غیر از کابینه های دوم و چهارم که تعداد نمایندگان حزب مساوات چهار وپنج نفر از12 نفر بودند. در بقیه کابینه ها تعداد وزرای حزب مساوات ازاین نیز کمتر بود. این نهایت ایمان در عمل به دموکراسی و پلورالیزم سیاسی- فکری توسط حزب حاکم و رهبری آن محمدامین رسول زاده را نمایان می سازد.

اهم رئوس برنامه های اعلام و اجرا شده دولت ملی جمهوری آزربایجان عبارت بودند از:

* اعلام زبان ترکی به عنوان زبان آموزش و پرورش.

* تفکیک سه قوه مقننه، مجریه و قضائیه وحق عدم دخالت در امورات یکدیگر.

* آزادی برگزاری تشکل های سیاسی-اجتماعی به حدی مطرح شده بود که احتیاج به اجازه رسمی نداشت.

* محدودیت مالکیت زمین به مثابه کنترل ثروت ، در روند عدالت اجتماعی طرح شده بود.

* جدائی دین از سیاست به طور مشخص در عدم استفاده از علمای مسلمان در امورات دولتی مطرح شده بود.

* برابری حقوق زن و مرد در مقابل قانون،آن هم در چنان فضای آکنده ازارتجاع، سنت گرائی و عقب ماندگی برای اولین بار در قانون اساسییک کشور مسلمان.

* ایجاد مدارس و دانشگاه های مختلط(برای اولین بار در بین کشورهای مسلمان)

اقدامات و برنامه های دولت ملی جمهوری آزربایجان، نشان از منش و رفتاری دموکراتیک و مترقی مطابق با روند مدرنیسم سیاسی و اجتماعی کشورهای پیشرفته بود.[6]

همان طور که اشاره شد، اندیشه های مدرن ترک گرایی محمد امین رسول زاده، بنیادهای تئوریک و فکری ایجاد و کارکرد جمهوری آزربایجان را در خود جای داده است؛ آشنائی محمدامین رسول زاده با مدرن گرایان ترک نحله جدیدی ها که از اندیشه های مدرن ترک گرای «گاسپیرالی» نشأت می گرفت و ترک گرایان عثمانی نظیر«ضیا گوک آلپ»، «احمد آقااوغلی»، «علی بی حسین زاده» و «یوسف آکچورا» و تاثیر پذیری ازتئوری «ترک گرائی- معاصرگرائی- اسلامگرائی» که سودای معاصریت فرهنگ و هویت و زبان ترکی را داشتند، رسول زاده به حقایق سیاسی و فرهنگی و دگردیسی جهان معاصر آگاه ساخته و وی را در ایجاد دولت ملی ترکی در آزربایجان مصم ساخت.[7] این تاثیرات به گونه ای بود که حتا پس از تشکیل حزب مساوات و بازگشت محمد امین رسول زاده به باکو، شعار اصلی حزب مساوات به "ترکم،معاصرم،مسلمانم" تبدیل گشت.[8] رسول زاده می نویسد «حزب مساوات از لحاظ ایدئولوژی زاده ملی گرایی بوده، طرفدار مرام ترک گرایی بود. نام کامل آن «تورک عدم مرکزیت مساوات فرقه سی» بوده، پرچمدار جمهوری آزربایجان به شمار می آمد. مساوات اولین حزب استقلال طلب آزربایجان بود که برای اولین بار شعار جمهوریت آزربایجان را در میان نهاده، از این شعار نه تنها در برابر اجانب بلکه در مقابل گروهی از آزربایجانی ها نیز دفاع نمود.»[9]

خاطرنشان می شود، این سه عنصر مشخصات اصلی پرچم آذربایجان شمالی را نیز تشکیل داد.(ترکی رنگ آبی،معاصر بودن رنگ قرمز ومسلمانی رنگ سبز).

سال ها بعد محمد امین رسول زاده در غربت و تبعید، «جمهوری آزربایجان» و وضعیت آزربایجان در جهان کنونی را با داستان تمثیلی «سیاوش زمانه» به قلم کشید.[10] «آذربایجانیان ترک هستند. ترکان دویست سال در طلسم «ارکنه قون» ماندند. هر چه کوشیدند، راهی نیافتند. حسرت به دل جهان بیرون بودند. اما همتی از یک آهنگر کافی بود که ترکان کوه های آهنین را آب کرده و دوباره به دنیای بزرگ گام نهادند. اگرچه سیاوش زمانه مرده است، ولی فکر استقلالی که او به وجود آورد، نمرده است. خادمان این فکر اکنون در کوه ها، کشورهایی دور از وطن، زندان هایی تاریک و نمور به صورت فراری، مهجور و مقهور زندگی می کنند. اگرچه در ظاهر آن پرچم سه رنگ استقلال، آن علامت نازنین آزادی در اهتزار نیست، ولی تصویر آن در پیش چشمانی مجسم است که از ترس بلشویک ها رنگ باخته است. دل ها به عشق دیدار آن در تپش است...»[11]

 


[1] مطلب حاضر گزیده ای از کتاب در آستانه انتشار: «محمد امین رسول زاده و گفتمان هویت طلبی در آذربایجان» است.

[2] جمهوری آذربایجان/3.

[3] نک:

Hayatı ve Sahsiyeti Mehmet Emin Resulzade, sebahattin şimşir, doğu kütüphanesi, Istanbul, 2012.

MEHMET EMİN RESULZADE ANSİKLOPEDİSİ, Nesiman yagublu, Ankara, 2015.

[4] جمهوری آذربایجان/51.

[5] جمهوری آذربایجان/77.

[6] نک: جمهوری آذربایجان/74.

[7] نک: ترکیت مدرنیت معاصریت- چیستی حالیه ترکان آزربایجان- علی اصغر حقدار، باشگاه ادبیات، آنکارا، 1397.

[8] نک:

MİLLİ AZERBAYCAN HAREKETİ, mirza bala mehmetzade, Ankara, 1991.

[9] جمهوری آذربایجان/71.

[10] نک: عصرمزن سیاوشی- آذربایجان داستان فجینه عائد برمقایسه، محمد امین رسول زاده، آمدی مطبعه سی، استانبول، 1339-1342ق.

[11] سیاوش زمانه/77.