قادينلار زنان

یازار:  یاشیل غفّاری - دکترای علوم سیاسی، گرایش جامعه شناسی  سیاسی Nikah

اؤن سؤز:

ابوالبشر آدم حضرتیندن تؤره نن بشرده، ایکی آدامین بیر بیرینه ایلیشیب، آرادا کلمه دن دوزه لن بیر ایکی جومله یله، دویون یا عقد باغلاییب ائوبیر اولوب، بیر یا نئچه تؤره نله یا تؤره ن سیز، بیر یاشام باشلاماغا، دونیانین هر یانیندا اولان آدام لار ایچین ده، ائولنمک دئییرلر. ائولنمک تملی، هرندن اؤزه ل، بیر دویون یا عقدله باشلانیر ایسه رسمیّت تاپیر. بو جومله یا جومله لر کی دویون یا عقد اوچون ایکی آدامین اؤز اوره ک ایستک ایسه قبولویلا، آغیزدا دئییلیر یا دیل ده دئییلمک اولاناقی اولمایان یئرده، یازیلیر، آراچیل لیق یا ایکی آدامین اؤز دیلی یا یازیسیلا، وارلیق تاپیر ایسه بیتیر. بشرین توپلوم دا یاشاماقی اوچون،  بو دویون ایسه ائولنمک تؤره ن لری، دوغال بیر حالت ده، ایکی بیر بیرینه دویونله نن نفرین عاییله سی ایسه چئوره نین روحانی مقام لاری یا بؤیوک لری نین آراچیل لیغی لا، باشلانیر ایسه دویون باغلانیب بیتیر. دونیانین بوتون ایلای بویو، بوتون بشر اقوامیندا، ائولنمک قایدالاری بئله بیر یاسایلا اولوب سورولوب ایندییه یئتیشیب. آنجاق ائولنمه یین اصلیسه تملی ندیر؟ نه ییله بیر ائولنمک دوز یاسا ایسه چؤنرگه یله بیتیر ایسه اَن آز تؤره ن له بس اولور، ائله کی اونون هئچ چاشیب بوشلوقو اولمور؟

 

1- ائولنمک تملی:

      ائولنمه یین اصلی، ایکی بشرین بیر بیرینه یئتیشیب بیر یاشاماق اوچون بیر بیرینه وصل اولماق دیر. آنجاق هر بیر وصل یا دویونلنمک تکین، بو آرادا بیر دویونله دن بیر زاد اولماسا، اونا ائولنمک دئییلمز. نییه کی نئچه نفر یا هر ایکی نفر ائله یه بیلرلر، بیر یئرده بیر یاشاسین لار، آنجاق هئچ بیر یاسایلا، بؤیله بیر بیرینین یانیندا یاشاماغا، ائولنمک ایسه اونلارا ائولی یا مزدوج دئمزلر. یانی ائولنمه یین تؤره ن لری فرع اولور آنجاق بو دویون یا عقد، تمل یا بینا داشی اولور. اولار ایسه اولوب کی ائولنن اینسان لارین، تؤره ن توتماغا اولاناق لاری اولماییب، آنجاق ساده بیر دویون له، ائوبیر یاشاماق لارین باشلاییب لار. بو دویون یا عقد یا کبین کسمک ندیر ایسه اونون اؤنمی ندیر؟ نئچه جوره دویون باغلاماق اولار ایسه اونو کسیب قیراغا قویماق اولار؟

2- دویون ایسه سؤزجوک لرین اؤنمی:

دئدیمیز تکین دویون یا عقد، ایلیشگی لَندیرن جومله لردیر کی ایکی بیر بیرینی ایسته ین نفرین آراسیندا دئییلیر یا او ایکی نفرین یا ایکی نفرین آتا آناسی یا صاحیبی نین ایسته ییسه ایجازه سیله، باشقا بیر آدام او جومله لری دئییر ایسه دویون باغلاییر. بو جومله لرین اؤنملی ندیر؟

دویون یا عقدی، بیتیریب دوغرولدان، بیر یا نئچه جومله دیر کی کلمه یا سؤزجوک لردن قورولوب. بو کلمه یا سؤزجوک لر بیر بیری نین یانیندا اولوب، دوغرو  بیر آنلام لی جومله لر دوزه لمه یینجه، دویون باغلانا بیلینمز. بونو دوزگون دوشونوب ایسه اونون گرکلیسه دوغرو اولماغی نی آنلاماق اوچون، کلمه یا سؤزجویون ائتکی سین بیلیم سل دوشونوب بیلمه لییک.

«کلمه» یا «سؤزجوک»ون ائتکی سینی تانیماق اوچون، اوندان باشدا اولان اؤنملی وارلیغین؛ یانی دیلین اؤنمی نی بشر یاشاماغیندا تانیمالییق. تأسسوفلا بوگونکو دونیادا، بشرین چئشیدلی بیلیم لرده، اوجا بیر ذیروه یه چاتماسی گؤرسنیب دوغرولمانین ترسه سی له، دیل ساحه سینده ائله بیر بیلیم سل یئرلره یئتیشمه میشیک. بلکه دئمه لی اولاق کی بو قونودا، بشرین گلیشمه سی، صیفیره یاخین یانی بیر آز صیفیردن یوخاری بیر زاد دیر. یالنیز نئچه بیر ساده البتّه اؤز یئرینده اؤنملی بیرزاد، کلمه یا سؤزجوک اوزه رینده، بشرین سیناقی(تجروبه سی) لا بیلیم سل دنئی لرینده، بیلینیب. حال بو کی دیل، وارین بؤیوک روحونون ارکی نی گؤسترن ایسه اونون اؤزو اولوب.  یاشامی باشلاناندیران، خلق ائله ددیرن بیر گئرچک دیر. یاشام، کلمه یا سؤزجوک له وار تاپیر. بو قونو، دیل ایسه سؤزجویون بیلیم سل تملینی یانی نَن یا ووجودونو داشییر. آنجاق دیل، یارانیش ساحه سیندن سورا، بشر تمدّونیسه اینسانی ایرتیباط لاردا دا نقشی وار.  بوتون اینسانی ایلیشیک لر دیلین آراچیل لیغی لا قورولور. بئیین ده یارانان آنلام لار، آغیزدیلی یا بدن دیلی یا یازیسیلا قالدیریلیر. بو دیل ده، اونو دانیشان لار بیر دوشونولموش آنلام لاری، قالدیریرلار. ساده جه بیلدییمیزدیر کی دیل سیز، تمدّون یارانماز. تمدّونون قالیب سورولمه سی[i] ده دیل ایسه اونا ایلگیلی اولان کیملییه باغلی دیر.

3- دیل یا سؤزجویون یارانیش ساحه سی:

دیل یا سؤزجویون یارانیش ساحه سینده، گؤک تانری، سونونجو دینینین بؤیوک کیتابی؛ قورآن یا تمرقزک[ii] ده دیل ایسه سؤزجویون یارانیش دا اولان نقشینی نئچه دئیرلی یئرده، اؤزه ل بیر سؤزجوک لریله گؤستریر. بو یئرلرین هامیسی بیر تهر دئییلیر. اؤزه للیکله هامی سینین دئییسی بئله بیر جومله اولور: « ... إذا قضی امراً فإنّما یقول له کن فیکون»(قورآن: مریم/35)  یا بونا تای: « إنّما اَمرُهُ إذا أرادَ شیئاً أَن یقولَ لهُ کُن فیکونُ » (قورآن: یس/82). «قول» ایسه «کن فیکون»، بوتون بو قونویا ایشاره ائله ین آیه لرده، عیناً دئییلیر ایسه هئچ یئرده فرقلنمیر. «یقول» فعلی، «قول» کؤکوندن اولاراق، «دئمک» آنلامینی داشییر. «کُن»؛ اول[iii] ایسه «فیکون»؛ پس اولور، آنلام وئریر.  بو آیه لرده، بو سؤزجوک لر دئییلرکن، «قضی» یا «أراد» ه یه تای سؤزجوک لر ایشلنیر کی تانری نین یارالدماق ارکینی گؤستریر. یانی هر یئرده کی گؤک تانری نین ارکی یارانیشا ایلگیلنیر، اورادا «دئمک» ایسه اونون آردیجا «اول» ایسه « پس اولور» وار. یانی دیل ایسه سؤزجوک، گؤک تانری نین اؤز دئین کیتابیندا کی هر ندن اؤزه ل، تانرینین دوغاسیلا یارانیشین وصف ائدیر، یارانیش لا ایلگیلی دیر. یارانیش، دیل ایسه سؤزجوک لرله وار تاپیر. دوغا آناسی نین ارکی نین آراسیندا، سؤزجوک لر آراچیل اولورلار. نئجه؟ هله لیک بوگونکو بیلیمی میزله بیلمیریک. گؤک تانری نین یارانیشی، یئردونیاسی نین گؤستریلن ایلاییندا، هردم نئچه علّت – معلول لاردان گئچیر هردم یالنیز همین سؤزجوک لردن. بشر سویو[iv]، آتا آنا آراچیل لیغی لا دوغال بیر یاسادا اولور. آنجاق دوغا آناسی، بشری یارالدماغا، ایسته سه بو آراچیل لارادا، نیازی یوخدور. بو قونودا، بشر ایلایی نین بؤیوک اؤرنه ک لریندن؛ ابوالبشر آدم، امّ البشرحوّا ایسه عیسی مسیح دیر. یانی هم آتا آناسیز، بشر یارانیب هم آتاسیز. سؤزجویون یارانیش نقشینی بیتیرن بشرین اَن چوخ تانینیب ایسه دئییلمیش اؤرنه یی؛ عیسی مسیح دیر کی گؤک تانری اونو؛ «قول الحق» (قورآن؛ مریم/34)،  «رسولُ اللهِ و کَلِمتُهُ»(قورآن؛ نساء/171) یا «کَلِمهٍ مِنهُ»(قورآن؛ آل عمران/45) آدلاییر. بو قورولوش دا سؤزجوک(کلمه) یا دئمک(قول)، «حق» ایسه «هو» اون، یانی تانری[الله] نین نَنی نی گؤسترن سؤزجوک لرین تابعیّتیسه یئیه لیینده دیر. بو سؤزجوک یا دئمک، تانری دان صادیر اولوب. یانی نئجه کی 35 نجی آیه دئییر، دوغانین هر بیر یارانیشیندا، تانری نین ارکینین آردیجا سؤزجوک آرایا گلیر یارانیش بیتیر، بوردا دا هم سؤزجوک یارانیشی بیتیریر هم عیسی کی بیر یارانیش دیر اؤزو تانری نین سؤزجوک یئرلی بیریسی دیر کی اونون سؤزجویویله ده باشقا بیر یارانیش لار یارانیر. نئجه کی عیسی نین یاشامی توپراقدان بیر سیرا یارانیش لارین یارالدماغی نی گؤستریر. هرحالدا ایسه، هم عیسی هم بو یارانیش لار، تانری نین دیر. نییه کی عیسی، سؤزجوک ایزلی بیریسی اولاراق، تانری نین یئیه لیینده دیر. تانری نین ارکی بونا اولوب.

بوندان آرتیق، تمرقزک(قورآن)ده تدبّور ائله ین لر، قورآنین دئدییی «اسم الله»، «اسماءاللّه» یا «اسماءالله الحسنی» یا ایشارانتی لاری وار کی« تانری نین آدی»، «تانری نین آدلاری» یا «تانری نین اییی آدلاری» آنلامیندا اولور. بیر ساریدان، «بسم الله الرّحمن الرّحیم»ین بوتون سوره لرین ایلکینده گلمه یی له، بوتون سوره لر تانری نین آدیندان یاردیم ایسته مک(استئعانت) له باشلانیر. بیر ساریدان دا بوتون ایش لرده، تانری نین بو آدلاری آراچیل قویولور  اوندان یاردیم آلیب، ایشین دوزگون یولا توشمه یی اولا. سؤزجوک لر قونوسوندا، «اسم» یا «آد»، سؤزجویون بیر چئشیدی اولور یانی سؤزجوک دور. بورادا دئییلن آدلار، هر آدی آماج توتمور، بلکی تانری نین آدی یا تانری نین اییی آدلارینی دئییر. یانی تانرییا باغلی اولان اییی سؤزجوک لردیرلر کی ائتگی یارادا بیلیرلر. بو ائتگی هر ائتگی اولا بیلر، یارانیش ساحه سی یا باشقا بیر ایش لر یا ائتگی لر. چون تانری نین اؤزه ل سؤزجویو دورلر.

بو کی بو سؤزجوک ایسه اونون یارادیجیل لیغی اینجه نئجه اولور، یا اوندا کی سؤزجویون یارانیش نقشیندن دئییلیر نئجه بیر سؤزجوک دیر، آری آنلامی ندیر، نئجه مادّه یا نسنه دونیاسینا چئوریلیر یا دوغرولور،  هله لیک بیلیم دونیاسی بیر زاد دئیه بیلمیر. آنجاق یالنیز دئیه بیلیریک، بو سؤزجویون دوزگون یارانیش ایزلی گئرچه یی هرنئجه اولسادا، ساده جه تانیدیقیمیز دیل ایسه سؤزجویه ایلگیلی دیر.

4- سؤزجوک لر ایسه داورانیش لارین بیلیم سل دنئی لریله گؤستریلن ائتکی لری، آچونون اوزده دیری گؤستریلمه ین نسنه لرینده

بوندان بئله کی سؤزجویون آراچیل لیغی، یارانیشدا بیزه دوزگون بللی دئییل، آنجاق بیر سیرا دنئی[v] لر سون ایللرده، بیر سیرا اؤنملی قونولاری سؤزجوک لر ایسه اونون ائتکی لرینده بللندیریب.

ژاپون دا ماسارو ایموتونون بیتیردییی چئشیدلی دنئی لرده، سو ایچینده اولان شوشه یه، بیر یول یاخجی داورانیش لی آدام لارین آدلارینی یا یاخجی آنلام لی سؤزجوک لر ایسه دوعا یا آلقاما[vi] لار، بیر یول پیس آنلام لی سؤزجوک لر یا پیس داورانیش لی اولان آدام لارین آدلارین، اوستونده یازیلیب یا ائشیددیریلدی. بو دنئی لرده بو سؤزجوک لر ایسه آلقامالاری حتّی اوزاق دان اونلارا ائشیددیریلدی. یانی 500 نفر بیر زامان دا، اوزاق دان او شوشه لره سؤزجوک لردن قورولان آلقالاری اوخودولار. چئشیدلی اویوم لاری دا سینادی لار. یانی چئشیدلی اویوم لاری، دونیانین چئشیدلی یئرلریندن سئچیب، سویا ائشیددیردیلر. بونلاردان آرتیق، یئرده کی چئشیدلی آخار چایلارین سولارین؛ چیخدیقلاری داغلارا یاخین اولان یئرده یا کندلردن گئچرلی اولاراق چایلاردان بیرسیرالارین دا سینادی لار. بیر یئرده ییغیشیب دوران سولاردان دا بیر سیرالارین سینادی لار.  باشقا بیر دنئی لرده ده، بیر سیرا شکیل لری ده سویا گؤستریب سونرا سویو دوندوروب سینادی لار.  

 بو دنئی لرده، سؤزجوک لر ایسه اویوم لاری یازیب یا اوخویوب یا ائشیددیرندن سونرا، بو شوشه لرین سولارین دوندوروب کریستال دورومونا سالدی لار. بو دوروم دا اولان سولارین مولکول لارین، لابراتواردا میکروسکوپ ایسه باشقا بیلیم سل آراشدیران لاریلا، باخیب آراشدیردیلار. دنئی لر بللندیردی کی؛ شوشه سینین اوستونده یاخجی آنلام دا اولان سؤزجوک لی سویون مولکول لاری، یؤندملی( نظم لی) ایسه اونون ترسه سی او بیری سی حالت ده اولان شوشه نین سویوندا گؤستریلدی. یانی شوشه سینین اوستونده پیس آنلام لی اولان سؤزجوک لی سویون، نظمی قاتیشیق اولوب عادی بیر نظم دن ائشییه چیخدی. اویوم لار، چئشیدلی کیریستال لارین دوزه لمه سین گؤستردی. هئوی مئتال اویوم لار سویون کیریستال لارینی بوتوو قاتدیلار. حال بو کی بیرسیرا سونّتی اویوم لار یا کیلاسیک اویوم لار، بؤیله ایز قویمادی لار ایسه بیر سیرا چئشیدلی کیریستال لاری گؤستردی لر. اویوما باغلی، سودا دوزه لن کیریستال لارین یؤندمی ده فرقلنیردی. ان چاشیرتی وئریجی یؤندم، قورآن قرااتینی سویا ائشیددیرن ده دوزه لمیش اولدو. هرحالت دن چوخ، یؤندم لی ایسه اؤزگون اولدو کی باشقا هئچ بیر حالت ده بؤیله یؤندم گؤرسنمه دی. چئشیدلی شکیل لری اؤزه ل لیکله کعبه نین یا گولون شکیلین ده کی سویا گؤستریب سینادیلار، گؤروندو کی سو شکیله تای بیر شکلی اؤزونده گؤستردی. سولار چیخدیغی داغ لارا یاخین اولاراق یانی دوغال حالت لرینده، یؤندم لی کیریستال لاری گؤستردی لر حال بو کی کندلردن گئچن سولار کی اینسان لارین منفی داورانیش لاریلا سؤزجوک لرینه یاخین اولورلار، یؤندم لی مولکول لاری گؤسترمه دی لر. آنجاق همین کندلرین لوله ده چکیلمیش سویونا آلقاما اوخویوب سونرا ایزین سینایاندا، گؤزه ل یؤندم لی اولان کیریستال لاری گؤرمک اولدو. یانی بو آلقالار، چئوره ده منفی داورانیش لار ایسه سؤزجوک لری یا فیکیرلرین ایزینی قالدیریر آرادان گؤتورور.[vii]  باشقا بیر دنئی لرده سودان باشقا نسنه لر ایسه دوغال یوروتگه یا اویاران[viii]( موحرّیک) لار اوستونده سیناندی کی اونلاردا دا سؤزجوک لر ایزی بللنیب. بو دنئی لر ساده بیر دنئی اولاراق آنجاق، نن اوزه رینده، اؤنملی بیر زادلار سؤزجوک لر ایسه اونلارین نقشینده، ها بؤیله آدام لارین فیکرلریسه داورانیش لاری نین چئوره ده قویان ائتکی لری اوزه رینده بللندیریر.  

     بو دنئی لرله بئله بللنیر کی سؤزجوک لر حتّی اوزده دیری گؤستریلمه ین موادّا ایز قویور. فرق ائله میر کی هانسی بیر دیلده اونلارین اوستونده یازی یازیلسین یا اونلارا دئییلسین، آنجاق اؤنملی بودور کی هردیل ده یازیلسا یا دئییلسه ده، او یازی یا سؤز پیس یا یاخخی آنلامی اولا. یا او آدام کی آدی بو نسنه لره دئییلیر یا اوست لرینده یازیلیر، یا پیس یا یاخجی اولا. یا او شکیل لر کی بو نسنه لرین یانیندا اولور، پیس یا یاخجی آنلام لاری یا پیس یا یاخجی بیرزادین نمادی اولالار. بئله جه هر بیر مادّه کی حرکت لی مولکول لار یا اتوم لار یا نَنین ان خیردا بیریم لریندن یاپیلیب دا سؤزجوک لر ایسه اینسان داورانیشیندان ایزلنیر. ان عجیب زاد بودور کی سؤزجویون آنلامی، نئجه دیری اولمایان ایسه شوعورسیز نن لره قالدیریلیر؟ اینسان لارین دونیاسیندا ان عادی بیر قونودور کی هامی اونو آنلاییر کی دیلین سؤزجوک لری نین یاخجی پیسی اینسانین اوره یینی ترپه دن دیر. اینسانین باخیشیندا ایز قویور حالینی چئویریر. اینسانی دیری ایسه شوعورلو نَن تانییریق کی کلام یئیه سی دیر. دانیشیر ایسه یازیر، یئریییر ایسه بدنین ترپه دیر ایسه چئشیدلی موادّ، تیکینتی، تمدّون ایسه ... دوزه لدیر. آنجاق آنلاق سیز نَن لرده کی دیل یا سؤزجوک یئیه سی دئییل لر، نئجه بو ائتکی یارانیر؟ اینسانین روحوندان ائشیه چیخان سؤزجویون آنلامی یانی اینسانین ائتکی سی دیر کی گؤرونمه ین نَن لریله، سویا قالدیریلیر؟ یا بئله بیر ایلیشیک ائله کی اینسان، او سؤزجوک لری یازیر ایسه ایرتیباطین شوشه ایسه سویولا کسیر، کسیلیر. یالنیز ایسه عئینی سؤزجوک لردیر می کی آنلام داشییارکن - یازی کی اؤزو بیر نَن دیر- آنلامی قالدیریر؟ یانی ائله کی بیلیریک، هر بیر یازی بیر مادّه یله یازیلیر کی مولکول، اتوم، ... یئیه سی دیر، بیرلیکده بیر آنلام داشییر کی عئینی بو آنلام دیر کی قالدیریلارکن، سویون مولکول ایسه اتوم لارینی ائتکیله دیر؟ بو اوزه ر ده ساده جه گؤردوک لریمیزله ایلکل یانیت وئره بیله ریک. نئچه مین ایل بوندان اؤنجه یازیلیب ایسه آرادان چیخاندان سورا کی اونلاری یازان اینسان لار اؤلوب، گؤوده لری چورویوب ایسه سس لری داها گلمیر، آنجاق ایندیکی دونیادا اسکی تاپینتی لاردا تاپیلیب اوخونان دان سورا یالنیز عئینی یازی لار ائتکی یارالدا بیلیرلر. بلکه بئله دئیه بیلک کی سس کی یاییلیر، هئچ چاغ بیتمیر ایسه قالیر، ائتکیله دیر. بو قونو دا، سون ایللر ده بیر سیرا بیلیم سل بیلگی لره چاتیب سسین اوزای (فضا)دا یاییلیب چاغدا قالماسین دئییب لر. آنجاق بودا هله لیک اینجه نئجه لیی بیلینمه ییب. پس بیر  گوجلو سئزی یا سانری(حدس) اولاراق، فرض توتا بیله ریک. آنجاق بو اؤرنک ده، اولاناقلی دیر کی یازیلاری یازان لارین هئچ سس لری اولماییب، یالنیز، بیر نسنه یله باشقا بیر نسنه اوستونده ده یازیب لار. عئینی بو یازی نین ائتکی لیینی بیلمک اوچون ایندی کی دوروموموزدا گؤرونن اؤرنک لره یؤنه له بیله ریک. اؤرنک ده بیر یازی کی بیر سانال اورتام دا یازیلیر یا یازیلیر کاغاذدا خیاوانلارا، قاپی لارا ایسه ... یاپیشدیریلیر، گؤرونمه یینجه بیز آنلادیقیمیزجا، ائتکیلتمیر. همین کی گؤرونولور، کار کسیب ائتکی له ییر. بلکه بو اؤرنک لردن بئله سونجلانا بیلک کی عئینی یازی نین ائتکی سی وار. آنجاق گئنه نئجه لیین یا نه حدده ائتکی لی اولماسین هله لیک بیلمیریک. هر حالدا یازی نین ائتکی له مه سی ایستر اینسان ائتکی سی اولا یا یازی نین ائتکی سی، نئجه بو شوعورسیز ایسه دیل سیز سؤزجوک سیز سو، دیل ایسه سؤزجوک دن ائتکی گؤتورور؟ باشقا سورو بو اولابیلر کی چون اینسانین دیلی ایسه اونون آنلامی اؤنملی دیر کی نئجه مولکول یا اتوم لار تغییر تاپسین لار، بوندان سونوجلانا بیله ریک کی اینسانین ائتکی سی اولا بیلر ایسه اینسانین ایرتیباطی یازاندان سورا کسیلمیر؟

 بو سورولاری اینجه لشدیریب یانیتا یاخین لاشماق اوچون، باشقا بیر قونویا دا یؤنه له بیله ریک. بو بللی گؤرسنیر کی عئینی یازی ائتکی یارالدیر، آنجاق بیلیریک کی بو یازیلار گئچمیش ده یازیلسالاردا، اونو یازان لارین تین یا روح لاری واریمیش. یانی گؤوده دن سورا بیر نن وار کی بوتون اونو ترپه دیر، بودا گئچمیش عصیرلردن ایلای دا یازیلیب دئییلیب تانریسال دین لرین کیتابیندا دا گلن سؤزلرله بیزه بیتکین یا آیغیتلی اولوب کی بیر سیرا عیسی مسیح تکین یالواچ(رسول) لار واریمش کی بیر سیرا اینسان لاری اؤلن دن سورا دیریلده بیلیرمیش لر. یانی گؤوده یانیندا ایسه گؤوده دن داها آرتیق، اینسانی اساسن دوغرادان، تین دیر کی گئنه قاییدا بیلیر. بونو باشقا بیر ایزله مک لریله ده دوشونه بیله ریک. بوردا باشقا بیر زادا دا یؤنه له بیله ریک، قویاق بیر تین وار کی قاییدا بیلیر، آنجاق نئجه دقیقن عئینی گئچمیش ده کی گؤوده، گئنه تزشدن یارانیر؟ نییه کی گرک او قورولدوغو بوتون نسنه لر یئرینه قاییدالار. بو نئجه اولا بیلیر؟ هانسی نن دقیق بونون ننینین بیلگی لرین ساخلاییب کی بو تزه دن دیریله نی اینجه گئچمیش حالتینه قایتاریر؟ پس بونو فرض توتا بیله ریک کی بو اینسان اسکی چاغ دا دا اؤلورسه، ایندی اونون تینی قالیر، بو کی نئجه قالیر یا او قالان دونیا نه تهردیر هله لیک بیلمیریک. ایندی کی اینسان لارین یازی لاری نین ائتکی لددیرمک لری آنلاماق، راحات دیر. چاغداش دا اسکی اینسان لارین ائتکی له مک لر[ix]ی تکین چتین دوشونمه لی سورون، آز دیر. بو قونودا، بو کی بیر چاغداش دا اولان آدام کی اؤزونون اؤزه ل ایسه سینیرلی بیر تینی وار، اسکی چاغ دا یاشایان سینیرلی تینی گؤوده یه قایتارا بیلیر، بیزه تین لرین نئجه ایلیشکین[x] اولماق لارینی اؤنملی ائله ییر. بیلیریک بو تین لر اؤیله بیر نن دن دیرلر کی هله لیک بیلیم ساحه سی بو اوزه ر ده  بیر اؤزه ل آنلاقا چاتماییب. ایندی کی بیلیم دونیاسی اؤزه ل لیکله فیزیک بیلیمی دوشونوب آنلایان بوشلوقون اولماسینی بونلارین آراسیندا توتاراق، تین ایسه اونون بیر باشقا تینه ائتکی له مه سی، اولاناقلی اولمور. بو تین لرین نن لری آنلادیقیمیز قده ر، بوتوو بوشلوق دا اولا بیلمزلر. بونلاری بیربیرلرینه ایلیشکین ائله مه یه اولاناقلی ائله ین اؤزلرینه تای ننین اولماسی گرکلی دیر. هرحالت ده باشقا بیر قونویا دا یؤنه له بیله ریک کی بیر گئنیش تین کی بوتون بو نسنه لرین بیلگی لری اوندا وار، اولا بیلر. بیر تهر کی هم گئچمیش اوندا وار هم ایندی. چاغی سیندیراراق، بوتون وارلیغین بیلگی لری اوندا آخیر دیری دیر. ائله کی اسکی تین لرین، اینجه گئچمیش گؤوده لرینه قاییدیب دیریلمک لری، بو یایقین تینه باغلانماغیلا، اولا بیلیر. هله لیک بئله بیر قونولاری بیلیم سل سیناییب آزجا اینجه لشدیریب دوشونمه یه، اولاناقیمیز اولا بیلمه ییب. آنجاق گله جک ده اولا بیلر. بو قونونو دئمک ده ده، سؤز بو دئییل کی بوتون ننین بؤیوک روحونا اینانمیریق، بل بیلیم سل بیرآز نئجه لیین دوشونوب بیلمک ایسته ییریک.

بو قونونو داها آیدینلاشدیرماغا آذربایجان ایلاییندا اولان قونویا یؤنه لیریک. آذربایجان دا هئشتری بؤلگه سینین سراسکند شهرینه یاخین، دبه ناب – ورزوخلان (یا ورزوخران) ماحالینین آراسی، دبنابا یاخین «کوللر» آدلی بیر یئروار چای قیراغیندا. چوخ گؤی گؤیرتی لی ایسه سولو بیر یئردیر ائله کی ایندی ده اورانین قویولاری نین سویون او بؤلگه ده ایشله دیرلر. اسکی دن دئییلمیش بودور کی؛ کوللر گئچمیش ده بیر کندیمش کی بوتوو باتیب کول اولوب. بونا گؤره، اورا کوللر دئییرلر. قالمیش قیزیل ایسه باشقا تاپینتی لاردان کی اوردان قازیب اؤزه ل لیکله ایکی سون عصیرده چیخاردیب لار، بئله بللی دیر کی او کند چوخ گؤرکملی بیر یئری میش. کندین چای قیراغیندا اولاراق، آنجاق گئنه نئچه قویوسو واریمش کی بیر بیرلرینه یول لاری وار. سانغی وئریجی ایسه اولمازین[xi] زاد بو باتمیش کندده بودور کی کند بوتوو باتیب هر نه یی یئرآلتیندا قالیب. چوخلو کوله دؤنوب آنجاق کندین قویولاریسه سینلاقی(قبیرسانلیغی) بوتوو ساغلام قالیب. بئله بیر اولای لار نئجه اولا بیلرلر؟ اوت توتماق ائتکی سی یوخدور کی دئیه بیلک کندی اوت یاندیریب آنجاق، سینلاق ایسه قویولاری قالیب. زیزلزیله ائتکی سی تک گؤرسنیر. آنجاق بیلیم سل بیلیریک هئچ یئر ترپنیمی ائله کی تانییریق ایسه ایلای بویو تانیمیشیق، اونودا بیر گوجلو یئرترپنیم کی بوتوو کندی ییخیب هئچ ائله یه کوله دؤنده ره، بئله اولا بیلمز کی کندین دقیقن یانیندا اولان سینلاق ایسه قویولاری ساغ قالا بیله. بئله بیر تانسیق[xii] تک اولای نئجه اولا بیلر؟ بو بیر سئزی یا سانری(حدس) دئییل، دوزگون گؤردویوموز ایسه ائتکی سی قالان گئرچک دیر کی حتّی بوگونکو چئشیدلی بومبالاردا بؤیله بیر قاداغا دا بو اؤزه للیک لرله بئله بیر ائتکی یارادا بیلمز. حتمی بودور کی یئرترپنیم بیر ننه باغلی دیر کی سئچه بیلیر. بیر یایقین تینین ائتکی سی دیر کی نسنه لردن هانسی سینی باتیریب هانسی سینی ساخلاماغا سئچمه یه، اولاناقلی دیر. بو گؤردویوموز بوتوو نسنه لرده اونون تینینه یانی ننینه، باغلی دیر. بیر یایقین نن کی دیل ایسه سؤزجوک لرین ائتکی له مه سی ده اونا باغلانیر.

 بو قونودان باشقا، سؤزجوک لر ایسه دیل دونیاسینین گئرچه یی اوزه رینده، بئله بیر سورولاری دا سوروشا بیلریک کی، دیل یا سؤزجوک لرین ائتکی سی چئشیدلی دیل لرده یا چئشیدلی حرف لرده فرقلنیرمی؟

 بو سورولارین هئچ بیرینه هله لیک اینجه یانیت کی نئجه لیین دئیه بیلک، وئره بیلمیر ریک. یالنیز دئیه بیله ریک بو گونکو دونیامیزا هله لیک بیلیم سل سینانیب یئتیشن قونودا بو بیتکین دیر کی؛ سؤزجوک لر آنلام یئیه سی اولاراق ایسه اینسانین داورانیشی لا فیکری، اینسان ایسه باشقا شوعورسیز موادّی اؤزه ل لیکله سویو ائتکیله دیر. ائله کی بو ائتکی، سؤزجویون آنلامی ایسه داورانیش یا فیکرین یاخجی پیس لیینه باغلی دیر. بو قونویا باشقا ایلگیلی بیلی بودور کی اینسانین گؤوده سینین اوچ دن ایکی سی سودور. یانی بشرین بدنینده هر نسنه دن چوخ سو وار. روح یا تین تکین گؤرونمه ین نن لرین ایزین ایسه ائتکی گؤتورمه سین نظره آلماساق دا، عئینی بو سو - کی گؤوده ده وار- بو دنئی لرده بلله نن ائتکی لری چئوره دن گؤتورور. یاشادیغیمیز دونیا ایندییه دک سو یا هر بیر سویا تای دیری گؤرسنمه ین نسنه لری، آنلاق سیز دوشونوب کی ماسارو ایموتونون دنئییم لری بو دوشونجه نین ترسه سین بللندیریر. یانی هر بیر ننین کی وارلیغی وار، بیر تهر شوعورا یئیه لیی وار کی بو آنلاق، درجه لی دیر نییه کی بیز اینسان دا آنلاقین ان بؤیوک سینیرینی گؤروروک. هئچ بیر نن اینسان تکین دوغا دا ائتکی یارالدماییب. بو ایسه بللی بیرزاد دیر.

بو قونودا ایسلامین کیتابی قورآن(تمر قزک) دا عئینی بو دنئی لردن بللنن قونونو دئییر ایسه نئچه یئرده بو قونودان دانیشیر. اؤزه للیکله اسراء سوره سینین 44 نجی آیه سینده بئله دئییر: « تُسبّحُ لَهُ السَّمواتِ السّبعُ وَ الأرضُ و مَن فیهنَّ و إن مِن شیءٍ إلّا یُسبّحُ بِحَمدهِ و لاکن لا تفقهونَ تسبیحَهُم إنّه کانَ حلیماً غفوراً : اونا یئددی گؤی ایسه یئر ایسه هرنه اونلارین ایچینده دیر اؤگمه ییرلر. بیر زاد[نن] دان اولورسا، جوز بو دئییل کی اونون آلقاییتینا[xiii] اؤگور(آلقاییر) [xiv]ایسه آنجاق قفه له میرسیز[xv] (قفه لیک یا فقاهت ائله میرسیز)[سئزیب قاوراییب تملین چیخاردمیرسیز] اونلارین اؤگمه لرینی. دوزگونلوکله، او دؤزوملو  باغیشلایانی دیر».

5- ائولنمک گله نک لرینده دوراق لار

آیدینلادیب دئدییمیز تک، ائولنمه یین تملی دویون یا عقد اولور کی بیر سیرا سؤزجوک لردن دوزه لن جومله لرله، بیر بیرلریله ائولنمک لرینی دئییب قرارلانیرلار. بو دویون یا ایکی آدامین اؤز دیلی یا یازیسیلا دئییلیر یا بیر باشقا آدامین آراچیل لیغی لا. ان تانینمیش یئرینه توشموش دب بودور کی بو عقد یا دویونو باشقا بیر آدام اوخوسون. نییه کی آیدینلاددیغیمیز تک هم سؤزجوک لرین وارلیق دا ائتکی سی وار هم اینسان لارین داورانیش لاری. پس بو کی هانسی آدام بو دویونو باغلاسین سونوجو فرقلی اولور. هر نقدر دویونو باغلایان یا عقدی اوخویان، روحو بؤیوک ایسه داورانیشی یاخجی اولسا، بو، دویون ایسه اوندان سورا باشلانان یاشاماغا، ائتکی لی ایسه یارارلی اولاجاق. بونا گؤره دونیانین چئشیدلی یئرلرینده بئله دیر کی کندلرین بؤیوک لری، روحانی لری، اوره ک لریله یاشام لاری اوجا یا عالی ایسه آری سیرادا اولان لار یانی کوللن اوره یی تمیز اولوب اؤزه ل لیکله تانریا ان یاخجی قوُل تانینان لار بو دویونو باغلارلار(عقد اوخویارلار).

 بو دویونون باغلاماسینا اؤن مرج یا شرط وار، یانی دوزگون یاشاماق باشلاماقا گرکلی دیر ایکی یئتیک(بالیغ) دویون لشن  اینسان، اؤزلری بو دویونه اوره ک لی اولسون لار. دویونو اوره ک دن قبول ائله سین لر ایسه هئچ زورلاما[xvi] اولمایا کی بیر بیرلریله یاشاسین لار. نییه کی بو، بیر یاشامین اوغورلو ایسه ساغلام اولماسین ائتکی له دیر. هئچ بیر یاشام زورونلو[xvii] ایسه خوشاگلمز آدام لارلا، شنلی گئچمز. دین لرده کی سونو ایسلاما یئتیشیر، بو قایدا ایسته نیلیب ایسه مرج قویولوب. یانی دویونون دوز اولماسی بونا باغلی دیر. گئنه مرسوم بیر دب دیر کی ایکی آدامین آتا آناسی یا اونلاری بؤیودن یا اونلارا بیر تهر دئینی اولان لار، بو ائولیلییه اوره ک لری اولسون. بو بیر اخلاقی قایدا دیر کی دوزگون یاشاییب اخلاقی بیتیرن لر، یئرینه گتیررلر آنجاق ائولنمه یین دوز اولماسی بونا باغلی دئییل. یانی اولار کی ایکی آدامین آتا آناسی یا بؤیویو اولمایا، آنجاق اولماز کی بو ایکی آدام اؤزلری بو ائولنمه یه گرکلی اولوب اوره ک لری بو ایشه اولمایا. البت اولار کی سورادان دان اوره یه گلیب ایراضی لشه لر کی بو سورادان اوره یه گلمک دویونو دوز ائله یه بیلر. آنجاق هئچ اوره یه گلمه ین یئرده، منطیقی دیر کی دویون دوز اولا بیلمز. البتّه بیلیریک کی بو اوسال یاسانی دونیانین چئشیدلی تهرینج یا کولتورلاری همه شه بیتیرمه ییب لر. اؤزه ل لیکله قادین لار اوچون بو قونودا زورلاماق لار چوخ اولوب.

ایکی یئتیک دویونلشن کیمسه نین دویونه اوره ک لری اولما مرجی نین یانیندا، اؤنملی اوسال ایسه دینی بیر قونو ائولنمک گله نک لرینده، بودور کی هرکس اؤز تایی لا ائولنه. یانی ایناملی(مؤمین)، ایناملی بیریسی له، کافیر، کافیرله ائولنه. بو تایلیق قونوسون اینام دان سونرا باشقا اؤنملی قونولاردا دا دئیه بیله ریک. هر بیر باخیش لا ائولنمه یه باخساق، اینسان لار اوچون دوشونجه، یاشام باخیشی، نه یول دا ایشله ییب قازانماق، داورانیش لارین نئجه اولماقیسه چئشیدلی اینانج لار ان اؤنملی قونولاردان دیر. هر بیر اوسال اینسان اؤزونه تای بیریسین سئچیب یاشایار. تانریسال دین لر اؤزه ل لیکله ایسلام، ایسلام ایسه تانرینین یالواچینا اینانان لاردان ایسته ییب کی کافیرلرله ائولنمه سین لر (قورآن، بقره/221). بو قونو او قدر ایسلام دا اؤنملی دیر کی حتّی بیری ائولنندن سورا دیندن چیخسا(کی اوناقاییدمیش یا مورتد دئییلیر) ائله کی اونون یاشام یولداشی ایمانیندا قالا، اونلا اولان دویون اؤز اؤزونه، بوشاق(طلاق)سیز باتمیش(باطیل) اولور[xviii].   

باشقا اؤنملی قونو آدام لارین ائولنمه یینده کی سوروملو[xix] بیر دب دیر، بودور کی بو ائولنمک ایکی قیز- اوغلان آراسیندا اولسا، قیز ساریسیندان دویون ده کبین یا مئهریّه قویولور. بونون سانبالی یا نئجه لیی هر نه قدر کی طرف لر اؤزلری قویسالار اولور. هئچ بیر اؤلچون[xx] یاسا بونا یوخدور. ایسلام دا، بونا بیر هدیه کیمی باخیلیر کی اوغلان قیزا وئریر. آنجاق اخلاقی بیر یاسا اولاراق قیزلاردان ایسته نیلیب کی، مادّی بیر سانبالی دویون ده مرج ائله ییب قویسالاردا، بو سانبال یا اوغلانین مادّی دوروموندا اولاناقلی اولا بیله یا دا بیر معمولی یاشامین خرجی جه اولا کی بیر آز سینیردا، اونلا یاشاماق اولا بیله. آنجاق هرحالدا اخلاقلی بیر اینسان بو سینیری دا اوغلانین اولاناقین دان چوخ یوخاری توتماز. البتّه تمل بودور کی ایکی اینسان دوزگون ایسه اخلاقلی اولالار. بو تمل له یاشاماغین بیرگه سوردورمه سی تأمین لی اولوب خوشبخت لیک اولا بیلر. یوخسا بونلار اولمایان یئرده، یاشاماق آردلی یا سوردورمه لی اولورسادا، آنجاق زهرلی بیر زاد اولوب چتین گئچه جک.

بئله بیر دویون باغلانیلیرکن، گؤستریلن دب دونیا دا بودور کی معمولن دویونو کوتله یانیندا باغلارلار. بو دب ائله اؤنملی اولوب کی حتّی ایسلام دا ایسته نیب کی دویونه نئچه شاهیدین اولماسی گرکلی دیر. منطیقی بودور کی عئینی بو دب اولسون بیه کی باشقا بیر ضرورت بونو قالدیرا کی دویون تانیق سیز یا تک قیز- اوغلانین اؤز دیلی یا یازی سیلا باغلانسین.

سوره کلی ائولنمک لرده، باشقا بیر ائولنمک گله نه یی، یاشام خرجی(نفقه)نین قونوسودور. نفقه، یاشام خرجینه دئییلیر کی بیر دویون باغلاناندان سونرا، خانیما بیر حاق تانیاراق یئتیشیر. اولاناقلی دیر هر یئرده بونو بؤیله آیدین دئمه یه لر. آنجاق بیلیریک دونیانین هر یئرینده، تانینیب یئرینه توشموش قایدا بو اولوب کی بیر خانیم کی بیر آغایلا ائولنیر، اونون بوتون یاشام خرجی، آغا ساریسیندان وئریلیب. ایسلام دا دا بو یاشام خرجی(نفقه)نی وئرمک، سورکلی ائولنمک لرده آغایا بیر گؤره و تانینیب کی آغانین بوینوندا اولوب اونا گرکلی دیر. حتّی آغانین اؤلمه ییندن سورا، ایرث دن سورا دا بیر ایل بو یاشام خرجی(نفقه) خانیم اوچون گرکلی دیر(قورآن، بقره/240). بو بیر ایل دن سورا، خانیم اؤلوم عیدّه سیندن سورا کی دؤرد آی اون گون دور، بیریسی له اؤزو ائولنمه یه ایسه یاشامینی دولاندیرماغا اولاناقی اولمایا، اؤرنک ده آیلیق لی ایشی اولمایا یا ایرث ده اونو دولاندیرماغا بس اولماسا، اخلاقن اینسانی ایش بودور کی اونا آغانین باشقا مالیندان یا آیلیقیندان یئتیشه ائله کی اؤزون دولاندیرا بیله. نفقه یا یاشام خرجی دونیانین دوزگون گله نک لریله سوره کلی ائولی لیک ده هئچ بیر آغانین باشیندان توشمور بیه کی خانیم جینسی ایسه عاطیفی گؤره ولرین اؤزوندن قالدیرا. بو قونو دا نفقه یا یاشام خرجی اوزه رینده دئمه لی دیر کی یاشام خرجی، خانیمین ائوده ایشله ییب اوشاق لاری ساخلاماق قارشیسیندا خانیما وئریلمیر. بلکی بو ایش لر بوتوو، خانیمین ساریسیندان گؤرولن ایختیاری ایسه اخلاقی گؤره ولر دیرلر کی اونلارا تانریسال دین لرین گله نک لرینده، هئچ زورون یوخدور.

معمول دب دونیا دا بو اولوب کی مئهریّه، یاشام خرجی، اسیرگه مک یا قورونوم[xxi] گؤره وی ایسه بئله بیر گؤره و لره گؤره کی بیر آغایا ائولنمک دن سونرا گرکلی اولور، خانیم دان دا بیر سیرا تابعیّت لر اؤرنک ده، گئدگلی آغانین بیلمه ییله اولا ایسه ... ایسته نیلیب دیر. البتّه بو گئدگل قونوسودا اؤزو بیر چئشیدلی قونودور کی بحث ائدمک گرکلی دیر کی هانسی گئدگل لر بو یاسادا دئییلیر. هرحالدا تابعیّت گؤره وی نین تملین اصل ده، عاییله نین قوامیسه یؤندم لی اولماغینا گؤره، دئیه بیله ریک کی ائوده اخلاق لا یاشاماغی لا قارشی دئییل. هئچ بیر آغانین، دوزگون بیر خانیمی هر بیر تهر ووروب اینجیدمه یه حاقلی دئییل.

هر حالدا ایندی کی دونیامیزدا،  بیر سیرا توپلوم لاردا، عاییله یاسالاریندا هر ایکی قونو یانی هم یاشام خرجی تکین گؤره و لر کی آغالار اوچون دور، هم بیر سیرا تابعیّت لر کی خانیم لار اوچون دور، بیر تهر یئره قویولوب یا اؤلکه لرین یاسالاریندا یوخدور.

بو تانینمیش ائولنمک قایدالاریندان سونرا، اسکی عصیرلرده قوللوق یاساسی اولاراق، آدام لاری قوللوغا یانی قولام(ارکک قول) یا چوریلییه یا قئیمازلیغا(کنیزلییه[xxii]) توتماق دا گؤرسه نیب کی بو قوللوق قایداسینادا بیر سیرا یاسالار اولوب. البتّه هر یئرده بیر یاسایلا اولماییب. بیر سیرا یئرلرده، قول لار اوچون اینسانی داورانیش لار اولوب حال بو کی بیر سیرا توپلوم لار قول لار اوچون چوخ ظولم لار ائله ییب. آنجاق خوشبخت لیکله بشر بونا یئتیشه بیلیب کی بو قونونو نه قدر چتین لیک لر بیر سیرا توپلوم لاردا قول لارا وئریلن دن سونرا، ییغیشدیرسین. یانی دئیه بیله ریک رسمی حالت ده ایندی کی چاغیمیزدا قوللوق یوخدور. بونا گؤره بو قونویا ایسه قول لارلا ائولنمک یاسالارینا گئچمیریک.

6- بوشاق اوزه رینده

ائولنمک(سوره کلی ائولنمک)دن دانیشان دا کی اونون آردیجا بیر عاییله قورولور، اونو کسیب قطع ائله مه ییندن ده دانیشمالییق. نئجه کی دوزگون ائولنمک بیر دویونله باشلانیر، هر بیر ندنه گؤره ده، عاییله دن ائشییه چیخیب ائولی لیی کسمک گرکلی اولورسادا، اونودا بیر بوشاق صیغه سیله بیتیرمک اولور. بو گله نک ده دونیا ایلاییندا گؤرونموش بیر دب دیر کی بیر بوشاق صیغه سیله ده، ائولنمه یی کسیب ختم ائله مک اولار. بو بوشاق صیغه سی ده گرکلی بیر گله نک دیر. نییه کی ائولی لیک دویونو اولاراق، ائولنمه یین گؤره و لری هم آغایا هم خانیما  گرکلی دیر. آغایا یاشام خرجی تکین گؤره ولر کسیلمیر خانیم دا باشقا بیر ائولی لیی اولا بیلمز.

بوشاق صیغه سینده ده، ائولی لیک دویونونه تک، هر ایکی آدامین، گؤنوللو اولماسی گرکلی دیر. آنجاق اولار کی بیر آغا ائولی لیک دویونونده یازیلیب یا دئییلن مرج لری، اؤزه ل لیکله مئهریّه تکین گؤره ولری وئریب یئرینه گتیرن دن سونرا، بیر قادینی اؤز ساریسیندان بوشایا. قادین دا ائله یه بیلر بیر آغانین فرسیز، کارسیز- یارامازلیغیسه دوزگون اولماماسینا یا چوخ چتین یا درمان سیز آلیزلیغینا تانیق گتیره رک، اونون دویونونده اولماغیندان چیخا. یانی آغا اولمایاراق یا بوشاغا گؤنوللو اولمایان یئرده ده، بیر بوشاق صیغه سی او ایکی نفرین آراسیندا اوخونا.

 باشقا اؤنملی قونو بوشاق اوزه رینده بودور کی، بیر آغا کی بیر قادینی بوشلاماغا گؤنول تاپیب، خانیمین کبینین بوتوو وئرمه لی دیر بیه کی قادین اؤزو ایسته مه یه. آنجاق قورآن یا تمرقزکین چؤنرگه سینه گؤره، بیر قادینین مئهریّه سی کی آغایلا جینسی ایلیشیک لیی اولماییب، بوشاق دا یاری اولور(قورآن: بقره/237) کی بودا اوسال ایسه اینسانی بیر یاسا دیر.  

7-  ائولنمک یا دویون یاسالاریندا

1-7- دویون ده چاغ قونوسو

دویون یا عقدی، ائولنمه یین اصلیسه تملی بیله رک سوروشمالییق کی بو دویون ده چاغ یا زامان قونوسو نئجه اولور؟ بللی بیر قونو دور کی هر بیر دویون، ایسته ر ائولنمه ک اوزه رینده اولا یا اینسانلارین باشقا بیر ایش لرینه باغلانا، یا بیر تانیددیرمیش سینیرلی چاغی کسیر یا هئچ بیر سینیرلی چاغا حصر اولمور یانی سورکلی(داییمی) یا چاغی سینیرسیز اولور. ائولنمک قونوسوندا، هر زامان دویون دن دانیشیلیر، بو اؤن توتولور کی او ائولنمک سورکلی دیر. اؤزه ل لیکله تؤره ن توتولان ائولنمک لر، سورکلی دویون ایسه ائولنمه یه توتولورلار. آنجاق بیر سیرا دوروم لار اوچون، چاغی سینیرلی اولان دویون لرده تانینیب ایسه دونیا اوزونده اولوب. ایسلام دا اؤزه ل لیکله شیعه قوروپوندا بونو کئچیجی (مووقّت) ائولنمک تانیارکن، «صیغه» سؤزجویون چوخلو بو قونویا ایشله دیرلر. حال بو کی بو سؤزجوک هر بیر دویونون جومله لر یا سؤزجوک لرینه دئییلیر، ایستر سورکلی اولا یا کئچیجی.

2-7- کیچیک لیک ایسه کیچیک اوشاق لارلا ائولنمک

 اوشاقا او چاغاجا کی یئتیک(بالِغ) اولماییب، کیچیک یا چیچیک (صغیر یا صغیره) دئییلیر. یانی بیر یاش کی هله اوشاق ائله بیر یاشا کی اؤزونون پیس یاخجی سین تانییب بیتیره بیله، یئتیشمه ییب. بو یاش ایسلام دا قیزلارا ائللیکده(عمومن) 9  یاش بوتوو، دئییلیب کی بیر سیرا ایسلام بیلگین لری اونو ایلک آیلیق قانی گؤرونجه ده دئییب لر. بو ایکینجی اوز، چوخ آز دئییلیب یا قبول اولوب. آنجاق اوغلان لار اوچون، بیتکین(قطعی) سؤز بودور کی 15 یاش بوتوو، اوغلانین یئتیک اولماق یاشی دیر. بو کیچیک اوشاق لار، اوشاق لیق لارینا گؤره اؤزلرینه یئیه لیک لری اولا بیلمیر ایسه چوخ دوروم لارینا عاییله یه باغلی دیرلار. بو کیچیک اوشاق لارلا ائولنمک اؤزه ل بیر اوز دوز کی بیر سیرا عاییله لر بیر سیرا اؤزه ل دوروم لارینا گؤره اونا گرکلی اولورلار. ایسلام دا ایجازه وئریلیب، اوشاغین آتاسی یا آتاسی نین آتاسی بو یاش دا اونلارین ائولنمک لرینه گرکلی اولان دوروم لار دا، تصمیم توتالار. آنجاق یالنیز سینیرلی ائولنمه یه دویون باغلاماغا حاقلی تانینیب لار.  نییه کی هر اوشاق یئتیک اولان دان سورا، اؤزو اؤزونه تصمیم توتا بیلیر ایسه ائله یه بیلر او ائولنمه یی اؤزونه پیسلیک لی(مفسده لی) بیلسه، اونو باتیریب کسه. بو قونودا، آتا یا آتانین آتاسیندان سووای یا حتّی اونلاردان اوستون توتاراق، شرع حاکیمینین یاراشیق لیغی دا بیر کیچییه تصمیم توتماق دا دئییلیب[xxiii]. بیر سیرا بیلگین لرده، آتا یا آتانین آتاسی اولمایان یئرده یا یاراشیق سیز اولان یئرده، بونو دئییب لر. بو شرع حاکیمی تمل ده، تانری نین یالواچی(رسولو) یا اؤندر(ایمام) دیر کی تانری لا کی بوتون اینسان لارین یئیه سی اولور، ایلگیلی اولور. او اولمایان یئرده باشقا آشامالار اوزه چیخیر. هرحالدا بو کیچیک اوشاق لارلا کی بیر کیمسه یله دویونله نیب لر، جینسی ایلیشیک یاساق ایسه قاداغان دیر آنجاق دویون لینه، کبین یا صئداق قویولا بیلر.

بو چیچیک اوشاق کی بیریله دویونله نیب دیر، قیزاولارسا، بللی دیر کی اونا بوشاق عیدّه سی یئتیشمیر یا دویونونون چاغی بیتسه یا قالان چاغی باغیشلانیب بیتسه، اونا هئچ عیدّه ساخلاماق گرکلی دئییل. آنجاق اونون دویونونده اولان اوغلان یا کیشی اؤلسه، اونا اؤلوم عیدّه سی یئتیشیر. یانی دؤرد آی اون گون اولماز اونو بیر باشقا کیمسه نین دویونونه چیخاردیب داها سینیرلی ائولی لیک دویونو باغلانا.

3-7- چاغی سینیرلی(کئچیجی) اولان دویون

چاغی سینیرلی اولان ائولنمک، گئچمیش عصیرلرده چوخلو دول خانیم لارلا ائولنمک ده ایشله نیردی کی اونون قارشی سیندا کی آغادا چوخلو اؤزو بیر دول یا آزی[xxiv] بیر یول ائولنمیش آغا اولوردور. یا بیر زامان دا کی بیر آغا دؤردنه دن آرتیق خانیم آلماق ایسته ییردی، بؤیله بیر ائولنمه یه اوز توتوردور. کی بئله ائولنمک لرده قیزلارلا ائولنمک ده گؤرونوردور. بیر اؤزه ل دوروم لا دا، بیر سیرا دین بیلگین لری ایسلام دا یا باشقا تانریسال دین لرده، بؤیله سینیرلی ائولنمه یی، بیر چوجوغو اوشاق تک ساخلاییب بؤیودمک اوچون، اؤزدشلیک(محرم لیک) یارادماق اوزه رینده ده دئییب لر. البت بیر سیرا دین بیلگین لری ده هئچ قبول لوقلاری یوخدور[xxv].  بوندان آرتیق، دئدیمیز تک ایسلام دینین ده، یئتیک(بالِغ) اولمایان اوشاقی کی چیچیک(صغیره) تانینیر، دوغال آتاسی یا آتانین آتاسی یا شرع حاکیمی ائله یه بیلرلر گرکلی اولان دوروم لاردا بیرینین سینیرلی دویونونه چیخاردا لار. ایکی سون قونو اؤز یئرینده قالاراق، آنجاق چاغداش عصیریمیزین نیازلاری فرق ائده رک، ایندی کی عصیرده چوخلو قیزلار ایسه اوغلان لار اوچون بو قونودان دانیشمالییق.

ایندی کی عصیریمیزده، ائولنن آدام لار بعضن ایسته میرلر چوخ سوروم[xxvi] لاری اولا یا بیر بیرلرینه گووه نمیرلر. اینسان لارین آزادلیق لاری چوخالاراق، چئشیدلی صنعت لر دوزه له رک، گئدگل لر ایسه اَیلنجه لر چوخالاراق، خانیم لارین توپلوم دا گؤرسنیب ایشله مه لری چوخالاراق، بیر سیرا گیزلی قوروپ لارین فعالیّت لری ده چوخالیب. تمدّونون بیلیم سل ایسه صنعتی گلیشمه سی تئزلیکله بؤیله قوروپ لارین ایشله مک لرینه داها آرتیق اورتام یارالدیب. چئشیدلی سانال اورتام لاردا دا پورن سیته لر چوخالیب. بیر سیرا تئلویزیا یا رادیو وئریلیش لرینده یاپیلان فیلیم لرده یا انیمئیشئن لرده ده بؤیله جینسی صحنه لر یا قورشالایییب هاوالاندیران جینسی شکیل لر چوخالیب. ها بئله دیر سینَمالاردا بیر سیرا یاپیلان فیلیم لر یا یانسیماج(تیاتر)[xxvii] دا اوینانان صحنه لر. یاپیلان فیلیم لرده ایسته ر تئلویزیانین اولا ایستر سینمانین یا ایسته ر یانسیماج صحنه لری اولا، توپلوم دا ایسه هر یئرده کی اینسان واردی دا بیر چوخ سیراسیندا دا بدن چیلپاق(عوریان) لیغی چوخالیب. هر حالدا بئله بیر اورتامدا، اینسان لارین بیر بیرلرینه گوونمه سی چتین لشیب. باشقا بیر حالت ده ده ایندی کی قیز – اوغلان لار بعضن ایسته میرلر یاشام سورومونو[xxviii] قبول ائله سین لر. یا حتّی بؤیله بیر سورون اولمایان دا دا، بیر سیرالارینا سورکلی ائولنمه یه اولاناق یوخدور. یا حتّی اولور کی هئچ بیر اولاناق سورونو دا یوخدور، تاسارلاری دا وار بیر چاغ دان سونرا، سورکلی ائولنسین لر. آنجاق یا بیر زامان بیر بیرلرینه یاخین اولماقی گرکلی گؤرورلر کی بیر بیرلرین دوزگون تانیسین لار یا دا بیر سوره[xxix](مودّت) ایسته ییرلر کی بیرگه یاشاماغین اولاناغین جورله سینلر. 

بو چئشیدلی دوروم لاردا، تأسسوف لا، یئریمیزین چوخ یئرینده گؤستریلن قونو بو اولوب کی قیز- اوغلان لار، دویون سیز، ائولنمک سیز، بیر بیریسی له قالماقا اوز توتوب یاشاییرلار. یا بیر یاشامییان یئرده ده، قیز- اوغلان یولداش لیغی آدیلا، دویون سیز جینسی ایرتیباط لاری اولور کی تانریسال دین لر بؤیله بیر ایلیشیک ده اولماغی قارام یا ییغاقلی(حارام) تانییب لار. یانی بیر ایش کی هم دوغا دا چوخ پیس سونوجو وار هم بؤیوک سوچو وار. دوغا دا پیس سونوجلو اولماسین،  بیرآز  بو اوچون دئیه بیله ریک کی بئله ایلیشیک لر او کلمه لرله کی یارانیش ایزلی دیر ایسه چئوره ده ائتکی سی واریلا باشلانمیر. اینسان لار حؤرمتی ایسه سایغی سی بو ایلیشیک لرده سینیر. بو ایلیشیک لردن تؤره نن جوجوق لاردا بو دویون سیز ایرتیباطین خئیزسیزلیین دن بارینیب قوللانیرلار. بؤیله بیر سورونا هانسی بیر دوزگون یول دان دانیشمالییق؟؟؟

اسکی چاغلاردان یاسا اولونان قونو، اینجه ایندی کی دوروموموزون دوزگون سورون چؤزوشونون یولودور. یانی گئچمیش چاغ لاردا چوخلو دول کیشی- آرواد لارین ائولنمک یاساسی اولان قونو، ایندی کی بئله بیر دوروم دا یاشایان قیز- اوغلان لارین دوزگون یاشاماق یولودور. بو ائولنمه یین دویونو، عئینی تانیدیغیمیز سورکلی ائولنمه یین دویونو تک اولور. یالنیز اونو بیر اؤزه ل چاغا سینیرلاندیریرلار. بو ائولنمه یین ده سوره کلی ائولنمه یه تای، کبین یا مئهریّه سی اولور آنجاق، زامانی سینیرلی(محدود) اولوب، سورومونون[xxx] آزلیغنا گؤره، آز سانبال لی کبین یا مئهریّه یا صئداق اولور یا هئچ زاد اولمور. بئله ائولنمک ده، خانیما نفقه یانی یاشام خرجی یئتیشمیر. یالنیز همین مئهریّه یا کبین اونون حاققی اولور. البت یاشام خرجی یا نفقه نین اولوب اولماماسی بیر ایختیاری قونو تانینا بیلر کی بیر آغا بیر خانیمی ایسته یرکن اونا یاشام خرجی ده وئره بیلر، آنجاق بو ائولنمه یین یاساسیندا بونا زورون یوخدور. آنجاق بو ائولنمه یینده چاغی قورتولان دان سونرا یا آغا، چاغین قالانین باغیشلاییب کسندن سونرا، قادین چیچیک(صغیره) یا کسیک(یائیسه) اولماسا، ائولی لیک چاغیندا جینسی ایلیشیک اولورسا، خانیما2-3 دنه آیلیق قانی(حئیض آدینا تانینمیش) قورتولونجا، عیدّه ساخلاماق گرکلی دیر. یانی باشقا بیر آغایلا ائولنیب دویون باغلاماق قاداغان دیر[xxxi]. بئله بیر یاسا، بشر نسلینین دوزگون آتا – آنایا تانینماسینا، هابئله سوی لارین آری اولماسینا لازیم اولان منطیقی بیر یاسا دیر. البتّه منطیقی دیر کی قارنیندا اوشاغی اولان خانیمین عیدّه سی، اوشاغین دونیایا گلمه سینه دک اولور. یانی هر زامان کی اوشاق دونیایا گلدی، او خانیم ائله یه بیلر باشقا بیر دویون باغلاییب ائولنسین. گئنه البتّه بیلیریک هر یئرده ایسه همه شه اولوب او اینسان لار کی ائل ایچینده بئله بیر تانینیب یئرینه توشموش یاسالاری، یئره قویوب آیری یول لارا گئدیب لر کی خلاف تانینیب یانی بو ایشین خلاف سونوجودا اولوب.

بللی دیر کی بوشاق قونوسون، سینیرلی ائولنمک لره دئییله بیلمز نییه کی بو ائولنمک لر بیر تانینمیش چاغا سینیرلانیر. بو چاغ قورتولاندان سونرا، آغا یا خانیمین دویون لری قورتولور بیه کی آغا، چاغین قالانیندان گئچه ایسه دویونو کسه یا ایکی سینیرلی ائولنمک ده اولان کیمسه، اؤزلری ایسته یه لر دویونو کسیب بیتیره لر کی آغا قالان چاغی باغیشلاییر.

هر حالدا ائولنمه یین تملین ساده جه بیر دویون قویاراق، کی اونودا هر بیر اینسان اؤز دیلی یا یازی سیلادا یئرینه گتیره بیلیر، دونیانین ان ساده ایش لریندن دیر کی اونا هئچ بیر پارا یا پول دا گرکلی دئییل ایسه هر اینسانین بو یاسانی یئرینه گتیرمه یه اولاناقی وار. بو دویون چاغی سینیرلی(کئچیجی) یا سینیرسیز(سوره کلی) دا اولا بیلیر کی هرکس اؤز اولاناقی لا، هر هانسی سین ایسته سه سئچه بیلیر. یالنیز بونو دئمه لییک کی دویون، چاغی سینیرسیز یانی سوره کلی باغلانا یا سینیرلی، دوزگون بیر بیرین ایسته ییب یا یاشاماق نیازلارینی رفع ائدمه ک ایسته ین لرین آراسیندا دیر. یانی بؤیله دئییل کی بیری بونو اؤزونه ایش ائله یه بیر گون یا نئچه ساعات یا هر بیر قویولان چاغ بیری له اولوب اونا پول آلا، باشقا بیر چاغ آیری بیریسه پول آلماق اوچون اولا. هر گون یا داییما دا بو ایشی سوردوره. هر حالدا بو بللی بیر قونودور کی دونیانین هئچ بیر یئرینده، بئله بیر ایلیشیک لی اولماق لارا، ائولنمک دئمزلر. نییه کی ائولنمک بیر موقدّس یا قوتسال بیر قونو تانینیب کی تانری نین دوغا دا قویدوغو اولاناق یانی سؤز ایسه سؤزجوک لر، قوتلو جومله لر یارادارکن اوندا یاییلیر. بشرین سویو ائولنمه یین قوتلو دویونویله سورولور[xxxii]. یانی اینسان یاشامیندا، ان قوتلو وار دیر. تمل بودور کی ائولنمک اوره ک سئوگی سیله اولا یا آزی بیرینه سایغی قویارکن اونو یانیندا اولماغا قبول ائله یه سن. 

4-7- ائولنمک اولاناقی هانسی آدام لار آراسیندا

گؤردویوموز یئرین ایلاییندا، ائولنمک قونوسوندا آدام لارین ایلیشیک لی اولماق لاری دؤرد جوره اولوب. یا ایکی ارکک- دیشی( اوغلان- قیز، کیشی- آرواد، اوغلان-آرواد، کیشی-قیز) بیر بیریله ائولنیب ایلیشیک لی اولوب لار یا ایکی ارکک( کیشی-کیشی، اوغلان- اوغلان، اوغلان-کیشی) یا ایکی دیشی(قیز-قیز، آرواد- آرواد، قیز- آرواد)، یا دا بیر نفر اؤزویله ائولنیب. کی بو سونونجو قونو بوگونکو یئریمیزین تزه یاسالارا ایاق قویان قونوسودور. هامییا بللی دیر ان تانینیب یئرینه توشوب، دونیانین هر یئرینده مقبول اولان یاسا، ایکی قیز- اوغلانین ائولنمه یی دیر. بونا بوتون سوننت لر، بوتون دین لر بوتون توپلوم لار گؤستریب ایسه دوزگون تانییب لار. سونونجو دین یانی ایسلامین دا دوزگون ائولنمه یی ایکی قیز- اوغلان آراسیندا بیلیب قبول ائدیر. بو حتّی دوغانین دا دوغال یاساسی دیر. بوتون حئیوان لاردا دا، ارکک- دیشی جینسی وار کی دوغال ایلیشیک لر ارکک- دیشی آراسیندا اولوب، سوی لاری بؤیله بیر ایلیشیک دن تؤره نیر. حتّی بیتگی لر ایچین ده ده بو یاسانین اولماسینی گؤروروک. بئله بیر نن لری اؤرنک گتیرمه دن منظور، اونلاردا ائولی لیک قونوسونون اولماسین دئمک دئییل. بلکی هر بیر دوغال ایلیشیین نئجه لیین دئمک دیر. هر بیر نن ده، دوغال ایلیشیک لر، ایکی موخالیف جینس لر آراسیندادیر. یانی بیر جینسین بیر بیریله ایلیشیک لی اولماسی یا بیر جینسین اؤزویله جینسی ایلیشگی لیی(ایلیشیک لیی)، دوغانین موخالیف طرزینه گئدمک اولور، کی سونوجو دا هر بیر دوغال یاسادان ائشییه چیخماق تک، دوغایا یا ساغلام بدنه صدمه وورماق دیر.

باشقا بیر قونو بودور کی بشر سویوندا بیر ارکک یا دیشی کی ائولنمک ایسته ییر، هانسی بیر باشقا موخالیف جینس ده اولان لا ائولنه بیلر؟ بو قونونون اینسان لار ایچینده ان تانینیب دوزگون بیلینمیش گؤرسَنن بیچیم، بئله دیر کی: آتا-آنا ایسه آتا-آنانین آتا آنالاریلا هر نه قدر کی اسکی یه قاییداق، باجی-قارداش لارلا، باجی- قارداش اوشاق لاری ایسه هرنه قدر اشاغا نسل لره گئده ک یانی باجی – قارداش دان تؤره نن سوی لاریلا،  آباقا(بؤیوک عمی) ایسه آقا اینی (خیردا عمی)- بی بی(عمّه) ایسه آتا-آنانین عمی- بی بی سیله هابئله اسکی آتا-آنالارین گئچمیش سویلاریندا اولان آباقا ایسه آقااینی- بی بی لریله، دایی- دازار یا تئیزه[xxxiii](خالا) ایسه آتا-آنانین دایی-  دازاریلا هابئله اسکی آتا-آنالارین گئمیش سویلاریندا اولان دایی- دازاریلا، سوت آناسی سه اونون اؤزدش(مَحرم) لریله(بیر قادین دان کی اینسان موعیّن بیر سوره[xxxiv] اونون سودون امیب ایسه او قادینین اؤزدش لریله)، اینسانین اؤزوندن تؤره نن جوجوق لار ایسه هر نئچه سوی کی او جوجوق لاردان تؤره نیب له، اینسانین حیات یولداشینین آتا-آناسیسه اونلارین آتا-آنالاریلا هرنه قدر کی اسکی یه قاییداق، اینسانین یاشام یولداشیندان تؤره نن جوجوق لار ایسه اونلاردان تؤره نن سویلاریلا بو مرج له کی بو دیرین یولدشیلا جینسی ایلیشیکلیی اولا، اینسانین اؤز دوغما جوجوق لاری نین یاشام یولداش لاریسه هر نه قدر گله جک ده اؤز سویوندان تؤره نن اوشاق لارین یاشام یولداش لاری اولور لا، آتا-آنانین باشقا ائولندیک لری آغا- خانیم لاریلا کی اینسانین اؤز دوغما آتا آنالاری دئییل لرله ائولنمک اولماز. نییه کی بونلار اینسانا اؤزدش تانینیر کی اینسانین باشی ایسه بدنینین عورت دن باشقا یئرلرین گؤره بیلرلر. بونلاردان آرتیق، ایسلام دینینده بیر آغا- خانیم کی نئچه یول بیر بیرلریله ائولنیب گئنه بوشانیرلار بیر سیرا حالت لرده، داها بیر بیرلریله ائولنه بیلمزلر. بیر آغا ایکی باجی لادا بیر زامان دا ائولنه بیلمز(قورآن؛ نساء/23).  بو، سانیمجا بئله اولا بیلر کی توپلومسال سورون لار اوچون بو یاسا قویولوب. نییه کی هئچ آغانین دیرین یولداشینین باجی سیلا اؤزدش لیی یوخدور. اؤرنک ده دئیه بیله ریک حضرت یعقوبون اوشاق لاری کی چؤخلو ایکی باجی دان تؤره نمیش دیلر، توپلوم ایلاییندا سورون لو اولماق لاری اوچون بئله بیر یاسا قویولوب. نییه کی هر یاسا گرک بیر ندن لیک له اولا. دوغال ندن لر ایلک دن بشر سویوندا وار. آنجاق توپلوم سال سورون لار چاغ دا یارانیر.

 ایسلام ایسه یئر اوزونده اولان چئشیدلی ان چوخ تانینیب قبول اولونموش گله نک لرده بشرین ایلای بویو بئله دیر کی ائولی بیر خانیم لا ائولی لیک، یاساقلی یا قارام (حارام) بیلینیر. بوندان آرتیق، دوغال اولمایان اؤنملی محرم لیک یارانمالاردان بیریسی ده، بیر کیمسه نی اؤزونه اوشاق تک ائله مک دن یارانیر. البت بو اوزده، دئمه لی دیر هئچ بیر کیمسه ائله یه بیلمز بیر اوشاقی اؤزونه اوشاق تک ایسته سه بؤیوده، اونو اؤزونه اؤزدش بیله. تمل ده ایسلامین بئله بیر اوشاق لیق یاساسی یوخودور. یانی اوشاقی یالنیز دوغال اوشاق تانییر. بو تمل له اوشاق، اونو بؤیودنلره دوغال اوشاق اولمور آنجاق ائل تانیار ایسه ائل قایداسی، بیر تهر ده اوشاق لاری اولور. هر حالدا چون دوغال اوشاق دئییل گرک بیر تهر ائوین آغاسی یا خانیمی لا اؤزدش لیی جورلنه. ایسلام دا، بیر سیرا ایسلام بیلگین لری، سوت اوشاقی ائله مک یا اوشاق لا سینیرلی ائولنمه یی، اونلا اؤزدشلیک یارادماق یولو بیلیب لر. البتّه سوت اوشاقی اولماق، اوشاق ائله مه یه نیازی یوخدور. هر بیر اوشاق کی بیر آنانین سوتوندن بیر تانینمیش سوره ایچه، سوت اوشاقی اولور او خانیم ایسه اونون اؤزدش لرینه محرم اولور، ایسته ر اونلارین ائولرینده یاشایا یا یوخ. ایستر اوشاق لاری تک اولا یا یوخ. هر حالدا بؤیله جوجوق لا دا کی اونلا اؤزدشلیک یارانیب دیر، ائولنمک اولماز. کی بو قونونون نئجه لیی، بو یازی نین آماجیندا دئییل.   

اؤزدشلیک(محرمیّت) قونوسوندا هر جینس اؤز جینسی له ده اؤزدش لیی وار. کی ائولی لیک قونوسوندا، باشقا اؤزدش لره تای بونلارین بیربیرلریله ائولنمک لری، تانریسال دین لرده ایسه هر بیلیم سل بیر باخیش لا، دوزگون گؤرسنمیر.  ائولی لیک محاریمی بو یازدیغیمیز قدردن بیرآز چوخ اینجی لیی ده وار کی بوردا ان اؤنملی لری گتیریلیب. بو گتیردیمیز یاسالار دا گئنه اینسان نسلی نین قه وی یا گوجلو اولوب ساغلام اولماسی سه سورون سیز یاشاماسینا گؤره، بشر سویوندا اولماسی، گرکلی دیر. کی تانریسال دین لر آدامین یئره ایاق قویماسیندان بویانا جایدیریش لی اولمایان بیچیم ده، هامی سی بو یاسانی اینسان لار ایچینه گرکلی بیلیب لر. بیلدیمیز قدر ده ایلای بویو چئشیدلی توپلوم لاردا، بئله بیر زاد اولوب. گئنه بیلیریک بو یاسادان ائشییه چیخان لاردا یئر ایلاییندا اولوب. 

 5-7- بیر چاغ دا نئچه نفرله دویونلنمک 

یئر اوزونده گؤرونن ایلای بئله اولوب کی بیر سیرا آغالار بیر چاغ دا نئچه بیر قادین لا دویون ده اولوب لار. اؤزه ل لیکله شاه ایسه ایمپیراطورلار یا کندلرین ارباب لاری ایسه بئله بیر ماللی مؤکنت لی لر کی رسمی ائولنمک لریندن سونرا نه قدر کنیزه ده یئیه لیک لری اولوب. هرحالدا اونلارلا نئجه داورانماق هر یئرده بیر اولماییب، اینسان لارین یاخجی پیس لیک لرینه باغلی اولوب. بؤیله ائولنمک لر، ائله گوجلو گله نک اولوب ایلای بویوندا کی تانریسال دین لر یالنیز بونو سینیرلاندیریب بیر سیرا اخلاقی یاسالاری ائوده خانیم لارلا یاشاماق اوچون قویوب لار. ایسلام دینی کی سونونجو دین اولوب، مین دؤردیوز ایله یاخین(1397 گونش هیجری ایلی) بوندان اؤنجه گله رک، آغالارا ان چوخ سوره کلی ائولنمک سینیرین دؤرد دنه قویدو. بو گله نه یین آنلامی بو دئییل کی بو سینیر ایسماریش اولونوب. بلکی بیر دینی نظرده آلمالییق کی چئشیدلی چاغ لارا، چئشیدلی دوروم لارا، چئشیدلی دوروم لارا دانیشیر. بونلارین هامیسین نظرده آلاراق، دؤرد دنه یه چاتمادا، یوخاری چیخمانی قاداغان ائله ییب. بو دؤرد دنه دن دانیشمانی دا بیر سیرا دوروم لارا دئییب کی بوردا بحث یئریمیز دئییل. آنجاق قیسسا دئمه لییک کی، قورآن کیتابی نین نیساء سوره سی نین ایکی نجی ایسه اوچونجو آیه سی کی بو قونودان دانیشیر، یئتیم لرین حاق لارین یئمه ییب اونلارا وئرمک دن دانیشاراق، دؤرد دنه خانیم آلماغی آغالارا سینیر ائله ییر ایسه اساسن او آدام لارا کی عادیل اولا بیلمه یه جک لر(کی بئله بیر آدام لاردا اینجی تک یئرده گؤروشه بیلر)، چؤنرگه[xxxv] وئریر کی بیر دنه خانیم لا ائولنسین لر. بونو ایسه یانی بیردنه خانیم آلماقی عدله یاخین بیلیر. یانی اساس چؤنرگه کوتله یه عومومی حالدا بیردنه خانیم آلماق دیر کی بونو عدلین اولماسینا یاخین بیلیر(قورآن؛ نساء/2,3). هرحالدا ایندی کی عصیریمیز اوچون دئمه لییک، هر بیر آغا بیر خانیم لا سوره کلی ائولی لیک ده اولماغی اویغون ایسه اخلاقی دیر. بیه کی بیر سیرا نادیر اورتام یارانا. اؤرنک ده خانیمین چتین ایسه نادیر آلیزلیغی اولا کی جینسی ایلیشیک لیی اولا بیلمه یه یا حرکت دن توشه ایسه بئله بیر چتین دوروم لار کی اساسن بیریاشاماغی اولاناقسیز  یا چوخ چتین ائده کی اخلاقی بیر داورانیش دا آغا، خانیمی ساخلاییب، اونا تداوی ائده رکن، نفقه سین کسمه ییب، یالنیز بیر باشقا خانیم لا دا ائولنه، ایستر سوره کلی اولا یا کئچیجی (چاغی سینیرلی).

چاغی سینیرلی یانی کئچیجی ائولیلیک اوچون، ایسلام دا هئچ بیر سینیردان دانیشیلماییب. بونودا نظرده آلمالییق کی بو ائولی لیین ائله بیر سوروم ایسه مالی اوستلَنمک(تعهّود)لری یوخدور یانی گؤره و قونوسو بؤیله دویون ده چوخ آز دیر. اؤزه ل لیکله یاشام خرجی(نفقه) ایسه آغادان ایرث یئتیشمه یه شامیل اولمور. هرحالدا ایندی کی عصیریمیز ده، اخلاقلی بیر یاشام دا، بیر آغا سوره کلی بیر دویون ده اولاراق، داها باشقا بیر ائولییه یاخین لاشماز. بیه کی بیر سیرا گرکلی دوروم لاردا، اؤز سوره کلی دویونونده اولان قادینی نین ایسته ییب اوره ک لی اولماسیلا، سینیرلی ائولی لیی ده اولا کی البتّه بودا او چاغ گئچن دن سونرا، قورتولوب باشا چیخیر.    

 

[1] - لیسانس؛ توپراق موهندیس لییی(اکین موهندیسی سینین گرایییشلریندن)، ایندی یوکسک فیزیک ریشته سینده، اؤیرنجی ایسه محقق

 

[i] - Dașkın, Ali, Tütkcә-Farsca Dașkın Sözlüyü,3.Baskı, Tәbriz: Әxtәr Yayınevi,2008.

Sürülmәk: باخ: کشیده شدن(چکیلمک، ائدامه لی اولماق)

(داشقین، علی، فرهنگ ترکی فارسی داشقین، تبریز: اختر، 1386.)

[ii]- زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ شاهمرسی فارسی- ترکی، تبریز: اختر، 1388

Tәmәrqәzәk; باخ: قرآن مجید یا قرآن کریم

- تورکجه دیلده، عربجه ده دئییلن «کن» سؤزجویونه اوخشار یانی اینجه همین شکیل ده، بیر سؤزجوک وار کی؛ «کون» دئییلیر. بو سؤزجوک  اسکی  تورکجه ده «قوناق» آنلامیندا دیر. یانی نئچه سؤزجوک وار، قوناق آنلامیندا دیر. بیری « کون » دیر. بیری «قونوق» دورایسه ... . قوناق، قونماق کؤکوندن اولاراق، کیمسه نین بیر یئرده توشوب، قالیب یا اوتورماسینا دئییلیر کی کوتله دیلی بیرینین ائوی یا ... اولور. قوناقین قونوب قالماسی، کئچیجی بیر حالت ده اولور. قوناراق بیر حالت دیر کی بیر یئرده توشمه یی اولور. یانی اینجه باخاندا سونوجو، همین عربجه ده دئییلن «کن» لا، یاخین لاشیب بیر اولور. قونماق، اولماقی داشییر.

 (کون) . باخ: زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ  شاهمرسی ترکی- فارسی، تبریز: اختر،1387. KON [iii]

[iv] - soy; نسل

[v] - Kanar, Mehmet, BÜYÜK FARSҪA-TÜRKҪE SӦZLÜK, Tehran: irin,1996( 1374(g.h)).

Bax: Deney; Denemek: Azmayiș

- کاشغری، شیخ محمود بن حوسئین، دیوان لغات الترّک، ترجومه ایسه تصحیح: دکترحوسئین دوزگون(محمّدزاده صدیق)، تبریز: اختر یایین     ائوی، 1383.

آلقاماق: دوعا ائله مک(دیوان لغات التّرک)

: دوعا، خئیر ایسته مک، شُکر گذاری (Alqamaآلقاما؛ )

آلقا: دوعا [vi]

[vii] - Emoto, Masaru; The messages from water, published by: Hado(Hardcover (January 1, 1999). 

[viii] -Oyaran

[ix] - Golkarian(Güldiken), Kadir, RAHNAMA Türkҫe- Íngilizce- Farsҫa Sözlük, 2 ci Baski, Tehran: Rahnama, 2008.

(گلکاریان(گول دیکن)، قدیر، فرهنگ ترکی استانبولی-انگلیسی-فارسی، وایراست 2، تهران: رهنما، 1379)

[x] - Ilișkin: مربوط، پیوسته

باخ: گلکاریان(گول دیکن)، قدیر، همان.

[xi]-Olmazın; حئیرت گتیرن

باخ:  زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ شاهمرسی فارسی- ترکی، همن.

[xii] -Tansık: مؤجوزه، فوق العاده

باخ: رهنما سؤزلویو، همن.

[xiii]- Zare Shahmarasi, Parviz, Shahmarasi Sözlögü(Türkce-Farsca),Tәbriz: Әxtәr,2008.

 ( (زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ  شاهمرسی ترکی- فارسی، تبریز: اختر،1387

- ALQAYIT: باخ: حمد

[xiv] - زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ شاهمرسی فارسی- ترکی، همن

باخ: اؤگمک(تسبیح ائله مک)، اؤگمه (تسبیح، سیتاییش)

 Alqamaqخئیرلییه دوعا یا آلقاما(آلقا) ائله مک، تانرییا شوکر ائله مک :(آلقاماق)

باخ: شاهمرسی تورکجه- فارسجا سؤزلویو، همان.

- [xv]

بو فئعل قفه یا کاهوا یا کافه کؤکوندن آلینیب. نییه کی قفه خانالاردا یا کافه یا کاهوا هانالاردا، بؤیله دب وار کی کوتله ییغیشیر، چئشیدلی قونولاری دانیشارکن، سال چیخ ائله ییر. توپلومون چئشیدلی قونولاری سوننتی قفه خانالاردا سئزیلیب، قاورانیر، قونونون اصل ترکینه یئتیشیلیر. اؤزه ل لیکله آذربایجانین بؤیوک کندلرینده قفه خانالارین بئله نقشی اولوب. هابئله اولوب بو قفه خانالارین نقشی دونیانین چئشیدلی دئوریم لرینده. بونلاردا گئچیریلن ایش، «فقه» ده گؤرولن ایشیله تملی بیر اولور. بونا گؤره بو فئعل ایشله نیلرکن، تورکجه ده «قفه له میرسیز» دئییلن فئعل، عربجه ده «لاتفقهون» دئییلن فئعل له  بیر اولور.   

(Revolution) دئوریم

[xvi] -  ؛ایجبارBax: Sahmәrәsi, Shahmarasi Sözlügü (Farsca-Türkcә), hemen

[xvii] -Zorunlu, zoraki: icbari;Bax:  kanar, hemen.

[xviii]- بو قونودا قفه لیک(فقاهت)ده ایشله ییب یازیلمیش کیتاب لار چئشیدلی ایسه اینجه ایضاح لاری وار. ائللیکده(عومومن)، اؤزه ل لیکله شیعه نین جعفری قفه لیینده یازیلان کیتاب لار کی«توضیح المسائل یا رساله عملیّه» دئییلیرلر،بو قونودا اینجه گیریش لری وار. کوللن ایستر شیعه لر ایچینده اولا یا سوننی لرده یا حتّی باشقا تانریسال دین لرده ده، دین بیلگین لری بو قونودا چئشیدلی ایضاح لاری وار. بو قونونون اینجه دوروم لاری ایسه دینی یارلیق یا اویومونو( حؤکمونو) بیلمک اوچون همین دئدیمیز توضیح المسائیل کیتاب لارینا یا سوننی لرین قفه لیک کیتابلارینا باخمالی دیر.

Oyum; حؤکم

[xix] -  Sürümlü: راییج

[xx] مئعیار-

[xxi] : حیفاظت، موحافیظت

[xxii] کنیز یا دیشی قولا بیر سیرا، قیرناق دا دئییب لر کی کولفت یا ائو قاراواشی آنلامیندا دا ایشله نیب. بونلاردان سورا آیری سؤزجوک لرده: قوما، اودالیق ایسه ...  بو سؤزجوک اوچون وار. -

[xxiii] بو اوزه رده، «النّبیُّ اَولی بِالمُؤمنینَ مِن اَنفُسِهِم» یا «اَطیعوالله و اَطیعوالرَّسول وَ اولوالأمر..) تکین آیه لر، تانیق گتیرمه یه اویغون اولا بیلر. کی ایلک آیه نین اؤزه ل اوزو ایناملی لارا دئییلیب. البت بو آیه لرین آنلامی ایسه ایشله تیم لری هئچ بو قونویا حصر دئییل. آنجاق بوردا دا ایشلنه بیلر. -

[xxiv] حداقلّ-

[xxv] اؤرنک ده، شیعه مرجع لرینده، آیت الله سیستانی بو قونونو قبول لوغو یوخدور. هئچ ده توضیح المسائیل یا رساله عملیّه سینده بو قونویا گیریشی یوخدور. باخ: سیستانی، سیّدعلی،توضیح المساییل، مشهد: عروج اندیشه، 1383(بئش اینجی باسقی؛1387). -

[xxvi] - Sorum: مسوولیّت

رهنما سؤزلویو، همن. باخ: گلکاریان(گول دیکن)،    

 زارع شاهمرسی، فرهنگ شاهمرسی فارسی- ترکی،همن.[xxvii]

[xxviii] -sorumunu

[xxix] گولکاریان(گول دیکن)، همان -

[xxx] -sorumunun

[xxxi] بو عیدّه، سورکلی ائولنمک لرین بوشاق یاساسیندا دا قادین لار اوچون چؤنرگه وئریلیب. کی قورآن کیتابی نین دئییلن گله نه یی له، 3 آیلیق قایدا یا همان 3 آی قانی قورتولونجا دیر. -

[xxxii] -sürülür

[xxxiii]  -teyze

Bax: kanar, hemen.

[xxxiv] -süre مودّت

[xxxv] دستورالعمل -

ائولنمک، سؤزجوک ایسه اینسانی ایرتیباط یاسالاریندا

یازار:  یاشیل غفّاری - دکترای علوم سیاسی(گرایش جامعه شناسی  سیاسی)[1]   

اؤن سؤز:

ابوالبشر آدم حضرتیندن تؤره نن بشرده، ایکی آدامین بیر بیرینه ایلیشیب، آرادا کلمه دن دوزه لن بیر ایکی جومله یله، دویون یا عقد باغلاییب ائوبیر اولوب، بیر یا نئچه تؤره نله یا تؤره ن سیز، بیر یاشام باشلاماغا، دونیانین هر یانیندا اولان آدام لار ایچین ده، ائولنمک دئییرلر. ائولنمک تملی، هرندن اؤزه ل، بیر دویون یا عقدله باشلانیر ایسه رسمیّت تاپیر. بو جومله یا جومله لر کی دویون یا عقد اوچون ایکی آدامین اؤز اوره ک ایستک ایسه قبولویلا، آغیزدا دئییلیر یا دیل ده دئییلمک اولاناقی اولمایان یئرده، یازیلیر، آراچیل لیق یا ایکی آدامین اؤز دیلی یا یازیسیلا، وارلیق تاپیر ایسه بیتیر. بشرین توپلوم دا یاشاماقی اوچون،  بو دویون ایسه ائولنمک تؤره ن لری، دوغال بیر حالت ده، ایکی بیر بیرینه دویونله نن نفرین عاییله سی ایسه چئوره نین روحانی مقام لاری یا بؤیوک لری نین آراچیل لیغی لا، باشلانیر ایسه دویون باغلانیب بیتیر. دونیانین بوتون ایلای بویو، بوتون بشر اقوامیندا، ائولنمک قایدالاری بئله بیر یاسایلا اولوب سورولوب ایندییه یئتیشیب. آنجاق ائولنمه یین اصلیسه تملی ندیر؟ نه ییله بیر ائولنمک دوز یاسا ایسه چؤنرگه یله بیتیر ایسه اَن آز تؤره ن له بس اولور، ائله کی اونون هئچ چاشیب بوشلوقو اولمور؟

1- ائولنمک تملی:

      ائولنمه یین اصلی، ایکی بشرین بیر بیرینه یئتیشیب بیر یاشاماق اوچون بیر بیرینه وصل اولماق دیر. آنجاق هر بیر وصل یا دویونلنمک تکین، بو آرادا بیر دویونله دن بیر زاد اولماسا، اونا ائولنمک دئییلمز. نییه کی نئچه نفر یا هر ایکی نفر ائله یه بیلرلر، بیر یئرده بیر یاشاسین لار، آنجاق هئچ بیر یاسایلا، بؤیله بیر بیرینین یانیندا یاشاماغا، ائولنمک ایسه اونلارا ائولی یا مزدوج دئمزلر. یانی ائولنمه یین تؤره ن لری فرع اولور آنجاق بو دویون یا عقد، تمل یا بینا داشی اولور. اولار ایسه اولوب کی ائولنن اینسان لارین، تؤره ن توتماغا اولاناق لاری اولماییب، آنجاق ساده بیر دویون له، ائوبیر یاشاماق لارین باشلاییب لار. بو دویون یا عقد یا کبین کسمک ندیر ایسه اونون اؤنمی ندیر؟ نئچه جوره دویون باغلاماق اولار ایسه اونو کسیب قیراغا قویماق اولار؟

2- دویون ایسه سؤزجوک لرین اؤنمی:

دئدیمیز تکین دویون یا عقد، ایلیشگی لَندیرن جومله لردیر کی ایکی بیر بیرینی ایسته ین نفرین آراسیندا دئییلیر یا او ایکی نفرین یا ایکی نفرین آتا آناسی یا صاحیبی نین ایسته ییسه ایجازه سیله، باشقا بیر آدام او جومله لری دئییر ایسه دویون باغلاییر. بو جومله لرین اؤنملی ندیر؟

دویون یا عقدی، بیتیریب دوغرولدان، بیر یا نئچه جومله دیر کی کلمه یا سؤزجوک لردن قورولوب. بو کلمه یا سؤزجوک لر بیر بیری نین یانیندا اولوب، دوغرو  بیر آنلام لی جومله لر دوزه لمه یینجه، دویون باغلانا بیلینمز. بونو دوزگون دوشونوب ایسه اونون گرکلیسه دوغرو اولماغی نی آنلاماق اوچون، کلمه یا سؤزجویون ائتکی سین بیلیم سل دوشونوب بیلمه لییک.

«کلمه» یا «سؤزجوک»ون ائتکی سینی تانیماق اوچون، اوندان باشدا اولان اؤنملی وارلیغین؛ یانی دیلین اؤنمی نی بشر یاشاماغیندا تانیمالییق. تأسسوفلا بوگونکو دونیادا، بشرین چئشیدلی بیلیم لرده، اوجا بیر ذیروه یه چاتماسی گؤرسنیب دوغرولمانین ترسه سی له، دیل ساحه سینده ائله بیر بیلیم سل یئرلره یئتیشمه میشیک. بلکه دئمه لی اولاق کی بو قونودا، بشرین گلیشمه سی، صیفیره یاخین یانی بیر آز صیفیردن یوخاری بیر زاد دیر. یالنیز نئچه بیر ساده البتّه اؤز یئرینده اؤنملی بیرزاد، کلمه یا سؤزجوک اوزه رینده، بشرین سیناقی(تجروبه سی) لا بیلیم سل دنئی لرینده، بیلینیب. حال بو کی دیل، وارین بؤیوک روحونون ارکی نی گؤسترن ایسه اونون اؤزو اولوب.  یاشامی باشلاناندیران، خلق ائله ددیرن بیر گئرچک دیر. یاشام، کلمه یا سؤزجوک له وار تاپیر. بو قونو، دیل ایسه سؤزجویون بیلیم سل تملینی یانی نَن یا ووجودونو داشییر. آنجاق دیل، یارانیش ساحه سیندن سورا، بشر تمدّونیسه اینسانی ایرتیباط لاردا دا نقشی وار.  بوتون اینسانی ایلیشیک لر دیلین آراچیل لیغی لا قورولور. بئیین ده یارانان آنلام لار، آغیزدیلی یا بدن دیلی یا یازیسیلا قالدیریلیر. بو دیل ده، اونو دانیشان لار بیر دوشونولموش آنلام لاری، قالدیریرلار. ساده جه بیلدییمیزدیر کی دیل سیز، تمدّون یارانماز. تمدّونون قالیب سورولمه سی[i] ده دیل ایسه اونا ایلگیلی اولان کیملییه باغلی دیر.

3- دیل یا سؤزجویون یارانیش ساحه سی:

دیل یا سؤزجویون یارانیش ساحه سینده، گؤک تانری، سونونجو دینینین بؤیوک کیتابی؛ قورآن یا تمرقزک[ii] ده دیل ایسه سؤزجویون یارانیش دا اولان نقشینی نئچه دئیرلی یئرده، اؤزه ل بیر سؤزجوک لریله گؤستریر. بو یئرلرین هامیسی بیر تهر دئییلیر. اؤزه للیکله هامی سینین دئییسی بئله بیر جومله اولور: « ... إذا قضی امراً فإنّما یقول له کن فیکون»(قورآن: مریم/35)  یا بونا تای: « إنّما اَمرُهُ إذا أرادَ شیئاً أَن یقولَ لهُ کُن فیکونُ » (قورآن: یس/82). «قول» ایسه «کن فیکون»، بوتون بو قونویا ایشاره ائله ین آیه لرده، عیناً دئییلیر ایسه هئچ یئرده فرقلنمیر. «یقول» فعلی، «قول» کؤکوندن اولاراق، «دئمک» آنلامینی داشییر. «کُن»؛ اول[iii] ایسه «فیکون»؛ پس اولور، آنلام وئریر.  بو آیه لرده، بو سؤزجوک لر دئییلرکن، «قضی» یا «أراد» ه یه تای سؤزجوک لر ایشلنیر کی تانری نین یارالدماق ارکینی گؤستریر. یانی هر یئرده کی گؤک تانری نین ارکی یارانیشا ایلگیلنیر، اورادا «دئمک» ایسه اونون آردیجا «اول» ایسه « پس اولور» وار. یانی دیل ایسه سؤزجوک، گؤک تانری نین اؤز دئین کیتابیندا کی هر ندن اؤزه ل، تانرینین دوغاسیلا یارانیشین وصف ائدیر، یارانیش لا ایلگیلی دیر. یارانیش، دیل ایسه سؤزجوک لرله وار تاپیر. دوغا آناسی نین ارکی نین آراسیندا، سؤزجوک لر آراچیل اولورلار. نئجه؟ هله لیک بوگونکو بیلیمی میزله بیلمیریک. گؤک تانری نین یارانیشی، یئردونیاسی نین گؤستریلن ایلاییندا، هردم نئچه علّت – معلول لاردان گئچیر هردم یالنیز همین سؤزجوک لردن. بشر سویو[iv]، آتا آنا آراچیل لیغی لا دوغال بیر یاسادا اولور. آنجاق دوغا آناسی، بشری یارالدماغا، ایسته سه بو آراچیل لارادا، نیازی یوخدور. بو قونودا، بشر ایلایی نین بؤیوک اؤرنه ک لریندن؛ ابوالبشر آدم، امّ البشرحوّا ایسه عیسی مسیح دیر. یانی هم آتا آناسیز، بشر یارانیب هم آتاسیز. سؤزجویون یارانیش نقشینی بیتیرن بشرین اَن چوخ تانینیب ایسه دئییلمیش اؤرنه یی؛ عیسی مسیح دیر کی گؤک تانری اونو؛ «قول الحق» (قورآن؛ مریم/34)،  «رسولُ اللهِ و کَلِمتُهُ»(قورآن؛ نساء/171) یا «کَلِمهٍ مِنهُ»(قورآن؛ آل عمران/45) آدلاییر. بو قورولوش دا سؤزجوک(کلمه) یا دئمک(قول)، «حق» ایسه «هو» اون، یانی تانری[الله] نین نَنی نی گؤسترن سؤزجوک لرین تابعیّتیسه یئیه لیینده دیر. بو سؤزجوک یا دئمک، تانری دان صادیر اولوب. یانی نئجه کی 35 نجی آیه دئییر، دوغانین هر بیر یارانیشیندا، تانری نین ارکینین آردیجا سؤزجوک آرایا گلیر یارانیش بیتیر، بوردا دا هم سؤزجوک یارانیشی بیتیریر هم عیسی کی بیر یارانیش دیر اؤزو تانری نین سؤزجوک یئرلی بیریسی دیر کی اونون سؤزجویویله ده باشقا بیر یارانیش لار یارانیر. نئجه کی عیسی نین یاشامی توپراقدان بیر سیرا یارانیش لارین یارالدماغی نی گؤستریر. هرحالدا ایسه، هم عیسی هم بو یارانیش لار، تانری نین دیر. نییه کی عیسی، سؤزجوک ایزلی بیریسی اولاراق، تانری نین یئیه لیینده دیر. تانری نین ارکی بونا اولوب.

بوندان آرتیق، تمرقزک(قورآن)ده تدبّور ائله ین لر، قورآنین دئدییی «اسم الله»، «اسماءاللّه» یا «اسماءالله الحسنی» یا ایشارانتی لاری وار کی« تانری نین آدی»، «تانری نین آدلاری» یا «تانری نین اییی آدلاری» آنلامیندا اولور. بیر ساریدان، «بسم الله الرّحمن الرّحیم»ین بوتون سوره لرین ایلکینده گلمه یی له، بوتون سوره لر تانری نین آدیندان یاردیم ایسته مک(استئعانت) له باشلانیر. بیر ساریدان دا بوتون ایش لرده، تانری نین بو آدلاری آراچیل قویولور  اوندان یاردیم آلیب، ایشین دوزگون یولا توشمه یی اولا. سؤزجوک لر قونوسوندا، «اسم» یا «آد»، سؤزجویون بیر چئشیدی اولور یانی سؤزجوک دور. بورادا دئییلن آدلار، هر آدی آماج توتمور، بلکی تانری نین آدی یا تانری نین اییی آدلارینی دئییر. یانی تانرییا باغلی اولان اییی سؤزجوک لردیرلر کی ائتگی یارادا بیلیرلر. بو ائتگی هر ائتگی اولا بیلر، یارانیش ساحه سی یا باشقا بیر ایش لر یا ائتگی لر. چون تانری نین اؤزه ل سؤزجویو دورلر.

بو کی بو سؤزجوک ایسه اونون یارادیجیل لیغی اینجه نئجه اولور، یا اوندا کی سؤزجویون یارانیش نقشیندن دئییلیر نئجه بیر سؤزجوک دیر، آری آنلامی ندیر، نئجه مادّه یا نسنه دونیاسینا چئوریلیر یا دوغرولور،  هله لیک بیلیم دونیاسی بیر زاد دئیه بیلمیر. آنجاق یالنیز دئیه بیلیریک، بو سؤزجویون دوزگون یارانیش ایزلی گئرچه یی هرنئجه اولسادا، ساده جه تانیدیقیمیز دیل ایسه سؤزجویه ایلگیلی دیر.

4- سؤزجوک لر ایسه داورانیش لارین بیلیم سل دنئی لریله گؤستریلن ائتکی لری، آچونون اوزده دیری گؤستریلمه ین نسنه لرینده

بوندان بئله کی سؤزجویون آراچیل لیغی، یارانیشدا بیزه دوزگون بللی دئییل، آنجاق بیر سیرا دنئی[v] لر سون ایللرده، بیر سیرا اؤنملی قونولاری سؤزجوک لر ایسه اونون ائتکی لرینده بللندیریب.

ژاپون دا ماسارو ایموتونون بیتیردییی چئشیدلی دنئی لرده، سو ایچینده اولان شوشه یه، بیر یول یاخجی داورانیش لی آدام لارین آدلارینی یا یاخجی آنلام لی سؤزجوک لر ایسه دوعا یا آلقاما[vi] لار، بیر یول پیس آنلام لی سؤزجوک لر یا پیس داورانیش لی اولان آدام لارین آدلارین، اوستونده یازیلیب یا ائشیددیریلدی. بو دنئی لرده بو سؤزجوک لر ایسه آلقامالاری حتّی اوزاق دان اونلارا ائشیددیریلدی. یانی 500 نفر بیر زامان دا، اوزاق دان او شوشه لره سؤزجوک لردن قورولان آلقالاری اوخودولار. چئشیدلی اویوم لاری دا سینادی لار. یانی چئشیدلی اویوم لاری، دونیانین چئشیدلی یئرلریندن سئچیب، سویا ائشیددیردیلر. بونلاردان آرتیق، یئرده کی چئشیدلی آخار چایلارین سولارین؛ چیخدیقلاری داغلارا یاخین اولان یئرده یا کندلردن گئچرلی اولاراق چایلاردان بیرسیرالارین دا سینادی لار. بیر یئرده ییغیشیب دوران سولاردان دا بیر سیرالارین سینادی لار.  باشقا بیر دنئی لرده ده، بیر سیرا شکیل لری ده سویا گؤستریب سونرا سویو دوندوروب سینادی لار.  

 بو دنئی لرده، سؤزجوک لر ایسه اویوم لاری یازیب یا اوخویوب یا ائشیددیرندن سونرا، بو شوشه لرین سولارین دوندوروب کریستال دورومونا سالدی لار. بو دوروم دا اولان سولارین مولکول لارین، لابراتواردا میکروسکوپ ایسه باشقا بیلیم سل آراشدیران لاریلا، باخیب آراشدیردیلار. دنئی لر بللندیردی کی؛ شوشه سینین اوستونده یاخجی آنلام دا اولان سؤزجوک لی سویون مولکول لاری، یؤندملی( نظم لی) ایسه اونون ترسه سی او بیری سی حالت ده اولان شوشه نین سویوندا گؤستریلدی. یانی شوشه سینین اوستونده پیس آنلام لی اولان سؤزجوک لی سویون، نظمی قاتیشیق اولوب عادی بیر نظم دن ائشییه چیخدی. اویوم لار، چئشیدلی کیریستال لارین دوزه لمه سین گؤستردی. هئوی مئتال اویوم لار سویون کیریستال لارینی بوتوو قاتدیلار. حال بو کی بیرسیرا سونّتی اویوم لار یا کیلاسیک اویوم لار، بؤیله ایز قویمادی لار ایسه بیر سیرا چئشیدلی کیریستال لاری گؤستردی لر. اویوما باغلی، سودا دوزه لن کیریستال لارین یؤندمی ده فرقلنیردی. ان چاشیرتی وئریجی یؤندم، قورآن قرااتینی سویا ائشیددیرن ده دوزه لمیش اولدو. هرحالت دن چوخ، یؤندم لی ایسه اؤزگون اولدو کی باشقا هئچ بیر حالت ده بؤیله یؤندم گؤرسنمه دی. چئشیدلی شکیل لری اؤزه ل لیکله کعبه نین یا گولون شکیلین ده کی سویا گؤستریب سینادیلار، گؤروندو کی سو شکیله تای بیر شکلی اؤزونده گؤستردی. سولار چیخدیغی داغ لارا یاخین اولاراق یانی دوغال حالت لرینده، یؤندم لی کیریستال لاری گؤستردی لر حال بو کی کندلردن گئچن سولار کی اینسان لارین منفی داورانیش لاریلا سؤزجوک لرینه یاخین اولورلار، یؤندم لی مولکول لاری گؤسترمه دی لر. آنجاق همین کندلرین لوله ده چکیلمیش سویونا آلقاما اوخویوب سونرا ایزین سینایاندا، گؤزه ل یؤندم لی اولان کیریستال لاری گؤرمک اولدو. یانی بو آلقالار، چئوره ده منفی داورانیش لار ایسه سؤزجوک لری یا فیکیرلرین ایزینی قالدیریر آرادان گؤتورور.[vii]  باشقا بیر دنئی لرده سودان باشقا نسنه لر ایسه دوغال یوروتگه یا اویاران[viii]( موحرّیک) لار اوستونده سیناندی کی اونلاردا دا سؤزجوک لر ایزی بللنیب. بو دنئی لر ساده بیر دنئی اولاراق آنجاق، نن اوزه رینده، اؤنملی بیر زادلار سؤزجوک لر ایسه اونلارین نقشینده، ها بؤیله آدام لارین فیکرلریسه داورانیش لاری نین چئوره ده قویان ائتکی لری اوزه رینده بللندیریر.  

     بو دنئی لرله بئله بللنیر کی سؤزجوک لر حتّی اوزده دیری گؤستریلمه ین موادّا ایز قویور. فرق ائله میر کی هانسی بیر دیلده اونلارین اوستونده یازی یازیلسین یا اونلارا دئییلسین، آنجاق اؤنملی بودور کی هردیل ده یازیلسا یا دئییلسه ده، او یازی یا سؤز پیس یا یاخخی آنلامی اولا. یا او آدام کی آدی بو نسنه لره دئییلیر یا اوست لرینده یازیلیر، یا پیس یا یاخجی اولا. یا او شکیل لر کی بو نسنه لرین یانیندا اولور، پیس یا یاخجی آنلام لاری یا پیس یا یاخجی بیرزادین نمادی اولالار. بئله جه هر بیر مادّه کی حرکت لی مولکول لار یا اتوم لار یا نَنین ان خیردا بیریم لریندن یاپیلیب دا سؤزجوک لر ایسه اینسان داورانیشیندان ایزلنیر. ان عجیب زاد بودور کی سؤزجویون آنلامی، نئجه دیری اولمایان ایسه شوعورسیز نن لره قالدیریلیر؟ اینسان لارین دونیاسیندا ان عادی بیر قونودور کی هامی اونو آنلاییر کی دیلین سؤزجوک لری نین یاخجی پیسی اینسانین اوره یینی ترپه دن دیر. اینسانین باخیشیندا ایز قویور حالینی چئویریر. اینسانی دیری ایسه شوعورلو نَن تانییریق کی کلام یئیه سی دیر. دانیشیر ایسه یازیر، یئریییر ایسه بدنین ترپه دیر ایسه چئشیدلی موادّ، تیکینتی، تمدّون ایسه ... دوزه لدیر. آنجاق آنلاق سیز نَن لرده کی دیل یا سؤزجوک یئیه سی دئییل لر، نئجه بو ائتکی یارانیر؟ اینسانین روحوندان ائشیه چیخان سؤزجویون آنلامی یانی اینسانین ائتکی سی دیر کی گؤرونمه ین نَن لریله، سویا قالدیریلیر؟ یا بئله بیر ایلیشیک ائله کی اینسان، او سؤزجوک لری یازیر ایسه ایرتیباطین شوشه ایسه سویولا کسیر، کسیلیر. یالنیز ایسه عئینی سؤزجوک لردیر می کی آنلام داشییارکن - یازی کی اؤزو بیر نَن دیر- آنلامی قالدیریر؟ یانی ائله کی بیلیریک، هر بیر یازی بیر مادّه یله یازیلیر کی مولکول، اتوم، ... یئیه سی دیر، بیرلیکده بیر آنلام داشییر کی عئینی بو آنلام دیر کی قالدیریلارکن، سویون مولکول ایسه اتوم لارینی ائتکیله دیر؟ بو اوزه ر ده ساده جه گؤردوک لریمیزله ایلکل یانیت وئره بیله ریک. نئچه مین ایل بوندان اؤنجه یازیلیب ایسه آرادان چیخاندان سورا کی اونلاری یازان اینسان لار اؤلوب، گؤوده لری چورویوب ایسه سس لری داها گلمیر، آنجاق ایندیکی دونیادا اسکی تاپینتی لاردا تاپیلیب اوخونان دان سورا یالنیز عئینی یازی لار ائتکی یارالدا بیلیرلر. بلکه بئله دئیه بیلک کی سس کی یاییلیر، هئچ چاغ بیتمیر ایسه قالیر، ائتکیله دیر. بو قونو دا، سون ایللر ده بیر سیرا بیلیم سل بیلگی لره چاتیب سسین اوزای (فضا)دا یاییلیب چاغدا قالماسین دئییب لر. آنجاق بودا هله لیک اینجه نئجه لیی بیلینمه ییب. پس بیر  گوجلو سئزی یا سانری(حدس) اولاراق، فرض توتا بیله ریک. آنجاق بو اؤرنک ده، اولاناقلی دیر کی یازیلاری یازان لارین هئچ سس لری اولماییب، یالنیز، بیر نسنه یله باشقا بیر نسنه اوستونده ده یازیب لار. عئینی بو یازی نین ائتکی لیینی بیلمک اوچون ایندی کی دوروموموزدا گؤرونن اؤرنک لره یؤنه له بیله ریک. اؤرنک ده بیر یازی کی بیر سانال اورتام دا یازیلیر یا یازیلیر کاغاذدا خیاوانلارا، قاپی لارا ایسه ... یاپیشدیریلیر، گؤرونمه یینجه بیز آنلادیقیمیزجا، ائتکیلتمیر. همین کی گؤرونولور، کار کسیب ائتکی له ییر. بلکه بو اؤرنک لردن بئله سونجلانا بیلک کی عئینی یازی نین ائتکی سی وار. آنجاق گئنه نئجه لیین یا نه حدده ائتکی لی اولماسین هله لیک بیلمیریک. هر حالدا یازی نین ائتکی له مه سی ایستر اینسان ائتکی سی اولا یا یازی نین ائتکی سی، نئجه بو شوعورسیز ایسه دیل سیز سؤزجوک سیز سو، دیل ایسه سؤزجوک دن ائتکی گؤتورور؟ باشقا سورو بو اولابیلر کی چون اینسانین دیلی ایسه اونون آنلامی اؤنملی دیر کی نئجه مولکول یا اتوم لار تغییر تاپسین لار، بوندان سونوجلانا بیله ریک کی اینسانین ائتکی سی اولا بیلر ایسه اینسانین ایرتیباطی یازاندان سورا کسیلمیر؟

 بو سورولاری اینجه لشدیریب یانیتا یاخین لاشماق اوچون، باشقا بیر قونویا دا یؤنه له بیله ریک. بو بللی گؤرسنیر کی عئینی یازی ائتکی یارالدیر، آنجاق بیلیریک کی بو یازیلار گئچمیش ده یازیلسالاردا، اونو یازان لارین تین یا روح لاری واریمیش. یانی گؤوده دن سورا بیر نن وار کی بوتون اونو ترپه دیر، بودا گئچمیش عصیرلردن ایلای دا یازیلیب دئییلیب تانریسال دین لرین کیتابیندا دا گلن سؤزلرله بیزه بیتکین یا آیغیتلی اولوب کی بیر سیرا عیسی مسیح تکین یالواچ(رسول) لار واریمش کی بیر سیرا اینسان لاری اؤلن دن سورا دیریلده بیلیرمیش لر. یانی گؤوده یانیندا ایسه گؤوده دن داها آرتیق، اینسانی اساسن دوغرادان، تین دیر کی گئنه قاییدا بیلیر. بونو باشقا بیر ایزله مک لریله ده دوشونه بیله ریک. بوردا باشقا بیر زادا دا یؤنه له بیله ریک، قویاق بیر تین وار کی قاییدا بیلیر، آنجاق نئجه دقیقن عئینی گئچمیش ده کی گؤوده، گئنه تزشدن یارانیر؟ نییه کی گرک او قورولدوغو بوتون نسنه لر یئرینه قاییدالار. بو نئجه اولا بیلیر؟ هانسی نن دقیق بونون ننینین بیلگی لرین ساخلاییب کی بو تزه دن دیریله نی اینجه گئچمیش حالتینه قایتاریر؟ پس بونو فرض توتا بیله ریک کی بو اینسان اسکی چاغ دا دا اؤلورسه، ایندی اونون تینی قالیر، بو کی نئجه قالیر یا او قالان دونیا نه تهردیر هله لیک بیلمیریک. ایندی کی اینسان لارین یازی لاری نین ائتکی لددیرمک لری آنلاماق، راحات دیر. چاغداش دا اسکی اینسان لارین ائتکی له مک لر[ix]ی تکین چتین دوشونمه لی سورون، آز دیر. بو قونودا، بو کی بیر چاغداش دا اولان آدام کی اؤزونون اؤزه ل ایسه سینیرلی بیر تینی وار، اسکی چاغ دا یاشایان سینیرلی تینی گؤوده یه قایتارا بیلیر، بیزه تین لرین نئجه ایلیشکین[x] اولماق لارینی اؤنملی ائله ییر. بیلیریک بو تین لر اؤیله بیر نن دن دیرلر کی هله لیک بیلیم ساحه سی بو اوزه ر ده  بیر اؤزه ل آنلاقا چاتماییب. ایندی کی بیلیم دونیاسی اؤزه ل لیکله فیزیک بیلیمی دوشونوب آنلایان بوشلوقون اولماسینی بونلارین آراسیندا توتاراق، تین ایسه اونون بیر باشقا تینه ائتکی له مه سی، اولاناقلی اولمور. بو تین لرین نن لری آنلادیقیمیز قده ر، بوتوو بوشلوق دا اولا بیلمزلر. بونلاری بیربیرلرینه ایلیشکین ائله مه یه اولاناقلی ائله ین اؤزلرینه تای ننین اولماسی گرکلی دیر. هرحالت ده باشقا بیر قونویا دا یؤنه له بیله ریک کی بیر گئنیش تین کی بوتون بو نسنه لرین بیلگی لری اوندا وار، اولا بیلر. بیر تهر کی هم گئچمیش اوندا وار هم ایندی. چاغی سیندیراراق، بوتون وارلیغین بیلگی لری اوندا آخیر دیری دیر. ائله کی اسکی تین لرین، اینجه گئچمیش گؤوده لرینه قاییدیب دیریلمک لری، بو یایقین تینه باغلانماغیلا، اولا بیلیر. هله لیک بئله بیر قونولاری بیلیم سل سیناییب آزجا اینجه لشدیریب دوشونمه یه، اولاناقیمیز اولا بیلمه ییب. آنجاق گله جک ده اولا بیلر. بو قونونو دئمک ده ده، سؤز بو دئییل کی بوتون ننین بؤیوک روحونا اینانمیریق، بل بیلیم سل بیرآز نئجه لیین دوشونوب بیلمک ایسته ییریک.

بو قونونو داها آیدینلاشدیرماغا آذربایجان ایلاییندا اولان قونویا یؤنه لیریک. آذربایجان دا هئشتری بؤلگه سینین سراسکند شهرینه یاخین، دبه ناب – ورزوخلان (یا ورزوخران) ماحالینین آراسی، دبنابا یاخین «کوللر» آدلی بیر یئروار چای قیراغیندا. چوخ گؤی گؤیرتی لی ایسه سولو بیر یئردیر ائله کی ایندی ده اورانین قویولاری نین سویون او بؤلگه ده ایشله دیرلر. اسکی دن دئییلمیش بودور کی؛ کوللر گئچمیش ده بیر کندیمش کی بوتوو باتیب کول اولوب. بونا گؤره، اورا کوللر دئییرلر. قالمیش قیزیل ایسه باشقا تاپینتی لاردان کی اوردان قازیب اؤزه ل لیکله ایکی سون عصیرده چیخاردیب لار، بئله بللی دیر کی او کند چوخ گؤرکملی بیر یئری میش. کندین چای قیراغیندا اولاراق، آنجاق گئنه نئچه قویوسو واریمش کی بیر بیرلرینه یول لاری وار. سانغی وئریجی ایسه اولمازین[xi] زاد بو باتمیش کندده بودور کی کند بوتوو باتیب هر نه یی یئرآلتیندا قالیب. چوخلو کوله دؤنوب آنجاق کندین قویولاریسه سینلاقی(قبیرسانلیغی) بوتوو ساغلام قالیب. بئله بیر اولای لار نئجه اولا بیلرلر؟ اوت توتماق ائتکی سی یوخدور کی دئیه بیلک کندی اوت یاندیریب آنجاق، سینلاق ایسه قویولاری قالیب. زیزلزیله ائتکی سی تک گؤرسنیر. آنجاق بیلیم سل بیلیریک هئچ یئر ترپنیمی ائله کی تانییریق ایسه ایلای بویو تانیمیشیق، اونودا بیر گوجلو یئرترپنیم کی بوتوو کندی ییخیب هئچ ائله یه کوله دؤنده ره، بئله اولا بیلمز کی کندین دقیقن یانیندا اولان سینلاق ایسه قویولاری ساغ قالا بیله. بئله بیر تانسیق[xii] تک اولای نئجه اولا بیلر؟ بو بیر سئزی یا سانری(حدس) دئییل، دوزگون گؤردویوموز ایسه ائتکی سی قالان گئرچک دیر کی حتّی بوگونکو چئشیدلی بومبالاردا بؤیله بیر قاداغا دا بو اؤزه للیک لرله بئله بیر ائتکی یارادا بیلمز. حتمی بودور کی یئرترپنیم بیر ننه باغلی دیر کی سئچه بیلیر. بیر یایقین تینین ائتکی سی دیر کی نسنه لردن هانسی سینی باتیریب هانسی سینی ساخلاماغا سئچمه یه، اولاناقلی دیر. بو گؤردویوموز بوتوو نسنه لرده اونون تینینه یانی ننینه، باغلی دیر. بیر یایقین نن کی دیل ایسه سؤزجوک لرین ائتکی له مه سی ده اونا باغلانیر.

 بو قونودان باشقا، سؤزجوک لر ایسه دیل دونیاسینین گئرچه یی اوزه رینده، بئله بیر سورولاری دا سوروشا بیلریک کی، دیل یا سؤزجوک لرین ائتکی سی چئشیدلی دیل لرده یا چئشیدلی حرف لرده فرقلنیرمی؟

 بو سورولارین هئچ بیرینه هله لیک اینجه یانیت کی نئجه لیین دئیه بیلک، وئره بیلمیر ریک. یالنیز دئیه بیله ریک بو گونکو دونیامیزا هله لیک بیلیم سل سینانیب یئتیشن قونودا بو بیتکین دیر کی؛ سؤزجوک لر آنلام یئیه سی اولاراق ایسه اینسانین داورانیشی لا فیکری، اینسان ایسه باشقا شوعورسیز موادّی اؤزه ل لیکله سویو ائتکیله دیر. ائله کی بو ائتکی، سؤزجویون آنلامی ایسه داورانیش یا فیکرین یاخجی پیس لیینه باغلی دیر. بو قونویا باشقا ایلگیلی بیلی بودور کی اینسانین گؤوده سینین اوچ دن ایکی سی سودور. یانی بشرین بدنینده هر نسنه دن چوخ سو وار. روح یا تین تکین گؤرونمه ین نن لرین ایزین ایسه ائتکی گؤتورمه سین نظره آلماساق دا، عئینی بو سو - کی گؤوده ده وار- بو دنئی لرده بلله نن ائتکی لری چئوره دن گؤتورور. یاشادیغیمیز دونیا ایندییه دک سو یا هر بیر سویا تای دیری گؤرسنمه ین نسنه لری، آنلاق سیز دوشونوب کی ماسارو ایموتونون دنئییم لری بو دوشونجه نین ترسه سین بللندیریر. یانی هر بیر ننین کی وارلیغی وار، بیر تهر شوعورا یئیه لیی وار کی بو آنلاق، درجه لی دیر نییه کی بیز اینسان دا آنلاقین ان بؤیوک سینیرینی گؤروروک. هئچ بیر نن اینسان تکین دوغا دا ائتکی یارالدماییب. بو ایسه بللی بیرزاد دیر.

بو قونودا ایسلامین کیتابی قورآن(تمر قزک) دا عئینی بو دنئی لردن بللنن قونونو دئییر ایسه نئچه یئرده بو قونودان دانیشیر. اؤزه للیکله اسراء سوره سینین 44 نجی آیه سینده بئله دئییر: « تُسبّحُ لَهُ السَّمواتِ السّبعُ وَ الأرضُ و مَن فیهنَّ و إن مِن شیءٍ إلّا یُسبّحُ بِحَمدهِ و لاکن لا تفقهونَ تسبیحَهُم إنّه کانَ حلیماً غفوراً : اونا یئددی گؤی ایسه یئر ایسه هرنه اونلارین ایچینده دیر اؤگمه ییرلر. بیر زاد[نن] دان اولورسا، جوز بو دئییل کی اونون آلقاییتینا[xiii] اؤگور(آلقاییر) [xiv]ایسه آنجاق قفه له میرسیز[xv] (قفه لیک یا فقاهت ائله میرسیز)[سئزیب قاوراییب تملین چیخاردمیرسیز] اونلارین اؤگمه لرینی. دوزگونلوکله، او دؤزوملو  باغیشلایانی دیر».

5- ائولنمک گله نک لرینده دوراق لار

آیدینلادیب دئدییمیز تک، ائولنمه یین تملی دویون یا عقد اولور کی بیر سیرا سؤزجوک لردن دوزه لن جومله لرله، بیر بیرلریله ائولنمک لرینی دئییب قرارلانیرلار. بو دویون یا ایکی آدامین اؤز دیلی یا یازیسیلا دئییلیر یا بیر باشقا آدامین آراچیل لیغی لا. ان تانینمیش یئرینه توشموش دب بودور کی بو عقد یا دویونو باشقا بیر آدام اوخوسون. نییه کی آیدینلاددیغیمیز تک هم سؤزجوک لرین وارلیق دا ائتکی سی وار هم اینسان لارین داورانیش لاری. پس بو کی هانسی آدام بو دویونو باغلاسین سونوجو فرقلی اولور. هر نقدر دویونو باغلایان یا عقدی اوخویان، روحو بؤیوک ایسه داورانیشی یاخجی اولسا، بو، دویون ایسه اوندان سورا باشلانان یاشاماغا، ائتکی لی ایسه یارارلی اولاجاق. بونا گؤره دونیانین چئشیدلی یئرلرینده بئله دیر کی کندلرین بؤیوک لری، روحانی لری، اوره ک لریله یاشام لاری اوجا یا عالی ایسه آری سیرادا اولان لار یانی کوللن اوره یی تمیز اولوب اؤزه ل لیکله تانریا ان یاخجی قوُل تانینان لار بو دویونو باغلارلار(عقد اوخویارلار).

 بو دویونون باغلاماسینا اؤن مرج یا شرط وار، یانی دوزگون یاشاماق باشلاماقا گرکلی دیر ایکی یئتیک(بالیغ) دویون لشن  اینسان، اؤزلری بو دویونه اوره ک لی اولسون لار. دویونو اوره ک دن قبول ائله سین لر ایسه هئچ زورلاما[xvi] اولمایا کی بیر بیرلریله یاشاسین لار. نییه کی بو، بیر یاشامین اوغورلو ایسه ساغلام اولماسین ائتکی له دیر. هئچ بیر یاشام زورونلو[xvii] ایسه خوشاگلمز آدام لارلا، شنلی گئچمز. دین لرده کی سونو ایسلاما یئتیشیر، بو قایدا ایسته نیلیب ایسه مرج قویولوب. یانی دویونون دوز اولماسی بونا باغلی دیر. گئنه مرسوم بیر دب دیر کی ایکی آدامین آتا آناسی یا اونلاری بؤیودن یا اونلارا بیر تهر دئینی اولان لار، بو ائولیلییه اوره ک لری اولسون. بو بیر اخلاقی قایدا دیر کی دوزگون یاشاییب اخلاقی بیتیرن لر، یئرینه گتیررلر آنجاق ائولنمه یین دوز اولماسی بونا باغلی دئییل. یانی اولار کی ایکی آدامین آتا آناسی یا بؤیویو اولمایا، آنجاق اولماز کی بو ایکی آدام اؤزلری بو ائولنمه یه گرکلی اولوب اوره ک لری بو ایشه اولمایا. البت اولار کی سورادان دان اوره یه گلیب ایراضی لشه لر کی بو سورادان اوره یه گلمک دویونو دوز ائله یه بیلر. آنجاق هئچ اوره یه گلمه ین یئرده، منطیقی دیر کی دویون دوز اولا بیلمز. البتّه بیلیریک کی بو اوسال یاسانی دونیانین چئشیدلی تهرینج یا کولتورلاری همه شه بیتیرمه ییب لر. اؤزه ل لیکله قادین لار اوچون بو قونودا زورلاماق لار چوخ اولوب.

ایکی یئتیک دویونلشن کیمسه نین دویونه اوره ک لری اولما مرجی نین یانیندا، اؤنملی اوسال ایسه دینی بیر قونو ائولنمک گله نک لرینده، بودور کی هرکس اؤز تایی لا ائولنه. یانی ایناملی(مؤمین)، ایناملی بیریسی له، کافیر، کافیرله ائولنه. بو تایلیق قونوسون اینام دان سونرا باشقا اؤنملی قونولاردا دا دئیه بیله ریک. هر بیر باخیش لا ائولنمه یه باخساق، اینسان لار اوچون دوشونجه، یاشام باخیشی، نه یول دا ایشله ییب قازانماق، داورانیش لارین نئجه اولماقیسه چئشیدلی اینانج لار ان اؤنملی قونولاردان دیر. هر بیر اوسال اینسان اؤزونه تای بیریسین سئچیب یاشایار. تانریسال دین لر اؤزه ل لیکله ایسلام، ایسلام ایسه تانرینین یالواچینا اینانان لاردان ایسته ییب کی کافیرلرله ائولنمه سین لر (قورآن، بقره/221). بو قونو او قدر ایسلام دا اؤنملی دیر کی حتّی بیری ائولنندن سورا دیندن چیخسا(کی اوناقاییدمیش یا مورتد دئییلیر) ائله کی اونون یاشام یولداشی ایمانیندا قالا، اونلا اولان دویون اؤز اؤزونه، بوشاق(طلاق)سیز باتمیش(باطیل) اولور[xviii].   

باشقا اؤنملی قونو آدام لارین ائولنمه یینده کی سوروملو[xix] بیر دب دیر، بودور کی بو ائولنمک ایکی قیز- اوغلان آراسیندا اولسا، قیز ساریسیندان دویون ده کبین یا مئهریّه قویولور. بونون سانبالی یا نئجه لیی هر نه قدر کی طرف لر اؤزلری قویسالار اولور. هئچ بیر اؤلچون[xx] یاسا بونا یوخدور. ایسلام دا، بونا بیر هدیه کیمی باخیلیر کی اوغلان قیزا وئریر. آنجاق اخلاقی بیر یاسا اولاراق قیزلاردان ایسته نیلیب کی، مادّی بیر سانبالی دویون ده مرج ائله ییب قویسالاردا، بو سانبال یا اوغلانین مادّی دوروموندا اولاناقلی اولا بیله یا دا بیر معمولی یاشامین خرجی جه اولا کی بیر آز سینیردا، اونلا یاشاماق اولا بیله. آنجاق هرحالدا اخلاقلی بیر اینسان بو سینیری دا اوغلانین اولاناقین دان چوخ یوخاری توتماز. البتّه تمل بودور کی ایکی اینسان دوزگون ایسه اخلاقلی اولالار. بو تمل له یاشاماغین بیرگه سوردورمه سی تأمین لی اولوب خوشبخت لیک اولا بیلر. یوخسا بونلار اولمایان یئرده، یاشاماق آردلی یا سوردورمه لی اولورسادا، آنجاق زهرلی بیر زاد اولوب چتین گئچه جک.

بئله بیر دویون باغلانیلیرکن، گؤستریلن دب دونیا دا بودور کی معمولن دویونو کوتله یانیندا باغلارلار. بو دب ائله اؤنملی اولوب کی حتّی ایسلام دا ایسته نیب کی دویونه نئچه شاهیدین اولماسی گرکلی دیر. منطیقی بودور کی عئینی بو دب اولسون بیه کی باشقا بیر ضرورت بونو قالدیرا کی دویون تانیق سیز یا تک قیز- اوغلانین اؤز دیلی یا یازی سیلا باغلانسین.

سوره کلی ائولنمک لرده، باشقا بیر ائولنمک گله نه یی، یاشام خرجی(نفقه)نین قونوسودور. نفقه، یاشام خرجینه دئییلیر کی بیر دویون باغلاناندان سونرا، خانیما بیر حاق تانیاراق یئتیشیر. اولاناقلی دیر هر یئرده بونو بؤیله آیدین دئمه یه لر. آنجاق بیلیریک دونیانین هر یئرینده، تانینیب یئرینه توشموش قایدا بو اولوب کی بیر خانیم کی بیر آغایلا ائولنیر، اونون بوتون یاشام خرجی، آغا ساریسیندان وئریلیب. ایسلام دا دا بو یاشام خرجی(نفقه)نی وئرمک، سورکلی ائولنمک لرده آغایا بیر گؤره و تانینیب کی آغانین بوینوندا اولوب اونا گرکلی دیر. حتّی آغانین اؤلمه ییندن سورا، ایرث دن سورا دا بیر ایل بو یاشام خرجی(نفقه) خانیم اوچون گرکلی دیر(قورآن، بقره/240). بو بیر ایل دن سورا، خانیم اؤلوم عیدّه سیندن سورا کی دؤرد آی اون گون دور، بیریسی له اؤزو ائولنمه یه ایسه یاشامینی دولاندیرماغا اولاناقی اولمایا، اؤرنک ده آیلیق لی ایشی اولمایا یا ایرث ده اونو دولاندیرماغا بس اولماسا، اخلاقن اینسانی ایش بودور کی اونا آغانین باشقا مالیندان یا آیلیقیندان یئتیشه ائله کی اؤزون دولاندیرا بیله. نفقه یا یاشام خرجی دونیانین دوزگون گله نک لریله سوره کلی ائولی لیک ده هئچ بیر آغانین باشیندان توشمور بیه کی خانیم جینسی ایسه عاطیفی گؤره ولرین اؤزوندن قالدیرا. بو قونو دا نفقه یا یاشام خرجی اوزه رینده دئمه لی دیر کی یاشام خرجی، خانیمین ائوده ایشله ییب اوشاق لاری ساخلاماق قارشیسیندا خانیما وئریلمیر. بلکی بو ایش لر بوتوو، خانیمین ساریسیندان گؤرولن ایختیاری ایسه اخلاقی گؤره ولر دیرلر کی اونلارا تانریسال دین لرین گله نک لرینده، هئچ زورون یوخدور.

معمول دب دونیا دا بو اولوب کی مئهریّه، یاشام خرجی، اسیرگه مک یا قورونوم[xxi] گؤره وی ایسه بئله بیر گؤره و لره گؤره کی بیر آغایا ائولنمک دن سونرا گرکلی اولور، خانیم دان دا بیر سیرا تابعیّت لر اؤرنک ده، گئدگلی آغانین بیلمه ییله اولا ایسه ... ایسته نیلیب دیر. البتّه بو گئدگل قونوسودا اؤزو بیر چئشیدلی قونودور کی بحث ائدمک گرکلی دیر کی هانسی گئدگل لر بو یاسادا دئییلیر. هرحالدا تابعیّت گؤره وی نین تملین اصل ده، عاییله نین قوامیسه یؤندم لی اولماغینا گؤره، دئیه بیله ریک کی ائوده اخلاق لا یاشاماغی لا قارشی دئییل. هئچ بیر آغانین، دوزگون بیر خانیمی هر بیر تهر ووروب اینجیدمه یه حاقلی دئییل.

هر حالدا ایندی کی دونیامیزدا،  بیر سیرا توپلوم لاردا، عاییله یاسالاریندا هر ایکی قونو یانی هم یاشام خرجی تکین گؤره و لر کی آغالار اوچون دور، هم بیر سیرا تابعیّت لر کی خانیم لار اوچون دور، بیر تهر یئره قویولوب یا اؤلکه لرین یاسالاریندا یوخدور.

بو تانینمیش ائولنمک قایدالاریندان سونرا، اسکی عصیرلرده قوللوق یاساسی اولاراق، آدام لاری قوللوغا یانی قولام(ارکک قول) یا چوریلییه یا قئیمازلیغا(کنیزلییه[xxii]) توتماق دا گؤرسه نیب کی بو قوللوق قایداسینادا بیر سیرا یاسالار اولوب. البتّه هر یئرده بیر یاسایلا اولماییب. بیر سیرا یئرلرده، قول لار اوچون اینسانی داورانیش لار اولوب حال بو کی بیر سیرا توپلوم لار قول لار اوچون چوخ ظولم لار ائله ییب. آنجاق خوشبخت لیکله بشر بونا یئتیشه بیلیب کی بو قونونو نه قدر چتین لیک لر بیر سیرا توپلوم لاردا قول لارا وئریلن دن سونرا، ییغیشدیرسین. یانی دئیه بیله ریک رسمی حالت ده ایندی کی چاغیمیزدا قوللوق یوخدور. بونا گؤره بو قونویا ایسه قول لارلا ائولنمک یاسالارینا گئچمیریک.

6- بوشاق اوزه رینده

ائولنمک(سوره کلی ائولنمک)دن دانیشان دا کی اونون آردیجا بیر عاییله قورولور، اونو کسیب قطع ائله مه ییندن ده دانیشمالییق. نئجه کی دوزگون ائولنمک بیر دویونله باشلانیر، هر بیر ندنه گؤره ده، عاییله دن ائشییه چیخیب ائولی لیی کسمک گرکلی اولورسادا، اونودا بیر بوشاق صیغه سیله بیتیرمک اولور. بو گله نک ده دونیا ایلاییندا گؤرونموش بیر دب دیر کی بیر بوشاق صیغه سیله ده، ائولنمه یی کسیب ختم ائله مک اولار. بو بوشاق صیغه سی ده گرکلی بیر گله نک دیر. نییه کی ائولی لیک دویونو اولاراق، ائولنمه یین گؤره و لری هم آغایا هم خانیما  گرکلی دیر. آغایا یاشام خرجی تکین گؤره ولر کسیلمیر خانیم دا باشقا بیر ائولی لیی اولا بیلمز.

بوشاق صیغه سینده ده، ائولی لیک دویونونه تک، هر ایکی آدامین، گؤنوللو اولماسی گرکلی دیر. آنجاق اولار کی بیر آغا ائولی لیک دویونونده یازیلیب یا دئییلن مرج لری، اؤزه ل لیکله مئهریّه تکین گؤره ولری وئریب یئرینه گتیرن دن سونرا، بیر قادینی اؤز ساریسیندان بوشایا. قادین دا ائله یه بیلر بیر آغانین فرسیز، کارسیز- یارامازلیغیسه دوزگون اولماماسینا یا چوخ چتین یا درمان سیز آلیزلیغینا تانیق گتیره رک، اونون دویونونده اولماغیندان چیخا. یانی آغا اولمایاراق یا بوشاغا گؤنوللو اولمایان یئرده ده، بیر بوشاق صیغه سی او ایکی نفرین آراسیندا اوخونا.

 باشقا اؤنملی قونو بوشاق اوزه رینده بودور کی، بیر آغا کی بیر قادینی بوشلاماغا گؤنول تاپیب، خانیمین کبینین بوتوو وئرمه لی دیر بیه کی قادین اؤزو ایسته مه یه. آنجاق قورآن یا تمرقزکین چؤنرگه سینه گؤره، بیر قادینین مئهریّه سی کی آغایلا جینسی ایلیشیک لیی اولماییب، بوشاق دا یاری اولور(قورآن: بقره/237) کی بودا اوسال ایسه اینسانی بیر یاسا دیر.  

7-  ائولنمک یا دویون یاسالاریندا

1-7- دویون ده چاغ قونوسو

دویون یا عقدی، ائولنمه یین اصلیسه تملی بیله رک سوروشمالییق کی بو دویون ده چاغ یا زامان قونوسو نئجه اولور؟ بللی بیر قونو دور کی هر بیر دویون، ایسته ر ائولنمه ک اوزه رینده اولا یا اینسانلارین باشقا بیر ایش لرینه باغلانا، یا بیر تانیددیرمیش سینیرلی چاغی کسیر یا هئچ بیر سینیرلی چاغا حصر اولمور یانی سورکلی(داییمی) یا چاغی سینیرسیز اولور. ائولنمک قونوسوندا، هر زامان دویون دن دانیشیلیر، بو اؤن توتولور کی او ائولنمک سورکلی دیر. اؤزه ل لیکله تؤره ن توتولان ائولنمک لر، سورکلی دویون ایسه ائولنمه یه توتولورلار. آنجاق بیر سیرا دوروم لار اوچون، چاغی سینیرلی اولان دویون لرده تانینیب ایسه دونیا اوزونده اولوب. ایسلام دا اؤزه ل لیکله شیعه قوروپوندا بونو کئچیجی (مووقّت) ائولنمک تانیارکن، «صیغه» سؤزجویون چوخلو بو قونویا ایشله دیرلر. حال بو کی بو سؤزجوک هر بیر دویونون جومله لر یا سؤزجوک لرینه دئییلیر، ایستر سورکلی اولا یا کئچیجی.

2-7- کیچیک لیک ایسه کیچیک اوشاق لارلا ائولنمک

 اوشاقا او چاغاجا کی یئتیک(بالِغ) اولماییب، کیچیک یا چیچیک (صغیر یا صغیره) دئییلیر. یانی بیر یاش کی هله اوشاق ائله بیر یاشا کی اؤزونون پیس یاخجی سین تانییب بیتیره بیله، یئتیشمه ییب. بو یاش ایسلام دا قیزلارا ائللیکده(عمومن) 9  یاش بوتوو، دئییلیب کی بیر سیرا ایسلام بیلگین لری اونو ایلک آیلیق قانی گؤرونجه ده دئییب لر. بو ایکینجی اوز، چوخ آز دئییلیب یا قبول اولوب. آنجاق اوغلان لار اوچون، بیتکین(قطعی) سؤز بودور کی 15 یاش بوتوو، اوغلانین یئتیک اولماق یاشی دیر. بو کیچیک اوشاق لار، اوشاق لیق لارینا گؤره اؤزلرینه یئیه لیک لری اولا بیلمیر ایسه چوخ دوروم لارینا عاییله یه باغلی دیرلار. بو کیچیک اوشاق لارلا ائولنمک اؤزه ل بیر اوز دوز کی بیر سیرا عاییله لر بیر سیرا اؤزه ل دوروم لارینا گؤره اونا گرکلی اولورلار. ایسلام دا ایجازه وئریلیب، اوشاغین آتاسی یا آتاسی نین آتاسی بو یاش دا اونلارین ائولنمک لرینه گرکلی اولان دوروم لار دا، تصمیم توتالار. آنجاق یالنیز سینیرلی ائولنمه یه دویون باغلاماغا حاقلی تانینیب لار.  نییه کی هر اوشاق یئتیک اولان دان سورا، اؤزو اؤزونه تصمیم توتا بیلیر ایسه ائله یه بیلر او ائولنمه یی اؤزونه پیسلیک لی(مفسده لی) بیلسه، اونو باتیریب کسه. بو قونودا، آتا یا آتانین آتاسیندان سووای یا حتّی اونلاردان اوستون توتاراق، شرع حاکیمینین یاراشیق لیغی دا بیر کیچییه تصمیم توتماق دا دئییلیب[xxiii]. بیر سیرا بیلگین لرده، آتا یا آتانین آتاسی اولمایان یئرده یا یاراشیق سیز اولان یئرده، بونو دئییب لر. بو شرع حاکیمی تمل ده، تانری نین یالواچی(رسولو) یا اؤندر(ایمام) دیر کی تانری لا کی بوتون اینسان لارین یئیه سی اولور، ایلگیلی اولور. او اولمایان یئرده باشقا آشامالار اوزه چیخیر. هرحالدا بو کیچیک اوشاق لارلا کی بیر کیمسه یله دویونله نیب لر، جینسی ایلیشیک یاساق ایسه قاداغان دیر آنجاق دویون لینه، کبین یا صئداق قویولا بیلر.

بو چیچیک اوشاق کی بیریله دویونله نیب دیر، قیزاولارسا، بللی دیر کی اونا بوشاق عیدّه سی یئتیشمیر یا دویونونون چاغی بیتسه یا قالان چاغی باغیشلانیب بیتسه، اونا هئچ عیدّه ساخلاماق گرکلی دئییل. آنجاق اونون دویونونده اولان اوغلان یا کیشی اؤلسه، اونا اؤلوم عیدّه سی یئتیشیر. یانی دؤرد آی اون گون اولماز اونو بیر باشقا کیمسه نین دویونونه چیخاردیب داها سینیرلی ائولی لیک دویونو باغلانا.

3-7- چاغی سینیرلی(کئچیجی) اولان دویون

چاغی سینیرلی اولان ائولنمک، گئچمیش عصیرلرده چوخلو دول خانیم لارلا ائولنمک ده ایشله نیردی کی اونون قارشی سیندا کی آغادا چوخلو اؤزو بیر دول یا آزی[xxiv] بیر یول ائولنمیش آغا اولوردور. یا بیر زامان دا کی بیر آغا دؤردنه دن آرتیق خانیم آلماق ایسته ییردی، بؤیله بیر ائولنمه یه اوز توتوردور. کی بئله ائولنمک لرده قیزلارلا ائولنمک ده گؤرونوردور. بیر اؤزه ل دوروم لا دا، بیر سیرا دین بیلگین لری ایسلام دا یا باشقا تانریسال دین لرده، بؤیله سینیرلی ائولنمه یی، بیر چوجوغو اوشاق تک ساخلاییب بؤیودمک اوچون، اؤزدشلیک(محرم لیک) یارادماق اوزه رینده ده دئییب لر. البت بیر سیرا دین بیلگین لری ده هئچ قبول لوقلاری یوخدور[xxv].  بوندان آرتیق، دئدیمیز تک ایسلام دینین ده، یئتیک(بالِغ) اولمایان اوشاقی کی چیچیک(صغیره) تانینیر، دوغال آتاسی یا آتانین آتاسی یا شرع حاکیمی ائله یه بیلرلر گرکلی اولان دوروم لاردا بیرینین سینیرلی دویونونه چیخاردا لار. ایکی سون قونو اؤز یئرینده قالاراق، آنجاق چاغداش عصیریمیزین نیازلاری فرق ائده رک، ایندی کی عصیرده چوخلو قیزلار ایسه اوغلان لار اوچون بو قونودان دانیشمالییق.

ایندی کی عصیریمیزده، ائولنن آدام لار بعضن ایسته میرلر چوخ سوروم[xxvi] لاری اولا یا بیر بیرلرینه گووه نمیرلر. اینسان لارین آزادلیق لاری چوخالاراق، چئشیدلی صنعت لر دوزه له رک، گئدگل لر ایسه اَیلنجه لر چوخالاراق، خانیم لارین توپلوم دا گؤرسنیب ایشله مه لری چوخالاراق، بیر سیرا گیزلی قوروپ لارین فعالیّت لری ده چوخالیب. تمدّونون بیلیم سل ایسه صنعتی گلیشمه سی تئزلیکله بؤیله قوروپ لارین ایشله مک لرینه داها آرتیق اورتام یارالدیب. چئشیدلی سانال اورتام لاردا دا پورن سیته لر چوخالیب. بیر سیرا تئلویزیا یا رادیو وئریلیش لرینده یاپیلان فیلیم لرده یا انیمئیشئن لرده ده بؤیله جینسی صحنه لر یا قورشالایییب هاوالاندیران جینسی شکیل لر چوخالیب. ها بئله دیر سینَمالاردا بیر سیرا یاپیلان فیلیم لر یا یانسیماج(تیاتر)[xxvii] دا اوینانان صحنه لر. یاپیلان فیلیم لرده ایسته ر تئلویزیانین اولا ایستر سینمانین یا ایسته ر یانسیماج صحنه لری اولا، توپلوم دا ایسه هر یئرده کی اینسان واردی دا بیر چوخ سیراسیندا دا بدن چیلپاق(عوریان) لیغی چوخالیب. هر حالدا بئله بیر اورتامدا، اینسان لارین بیر بیرلرینه گوونمه سی چتین لشیب. باشقا بیر حالت ده ده ایندی کی قیز – اوغلان لار بعضن ایسته میرلر یاشام سورومونو[xxviii] قبول ائله سین لر. یا حتّی بؤیله بیر سورون اولمایان دا دا، بیر سیرالارینا سورکلی ائولنمه یه اولاناق یوخدور. یا حتّی اولور کی هئچ بیر اولاناق سورونو دا یوخدور، تاسارلاری دا وار بیر چاغ دان سونرا، سورکلی ائولنسین لر. آنجاق یا بیر زامان بیر بیرلرینه یاخین اولماقی گرکلی گؤرورلر کی بیر بیرلرین دوزگون تانیسین لار یا دا بیر سوره[xxix](مودّت) ایسته ییرلر کی بیرگه یاشاماغین اولاناغین جورله سینلر. 

بو چئشیدلی دوروم لاردا، تأسسوف لا، یئریمیزین چوخ یئرینده گؤستریلن قونو بو اولوب کی قیز- اوغلان لار، دویون سیز، ائولنمک سیز، بیر بیریسی له قالماقا اوز توتوب یاشاییرلار. یا بیر یاشامییان یئرده ده، قیز- اوغلان یولداش لیغی آدیلا، دویون سیز جینسی ایرتیباط لاری اولور کی تانریسال دین لر بؤیله بیر ایلیشیک ده اولماغی قارام یا ییغاقلی(حارام) تانییب لار. یانی بیر ایش کی هم دوغا دا چوخ پیس سونوجو وار هم بؤیوک سوچو وار. دوغا دا پیس سونوجلو اولماسین،  بیرآز  بو اوچون دئیه بیله ریک کی بئله ایلیشیک لر او کلمه لرله کی یارانیش ایزلی دیر ایسه چئوره ده ائتکی سی واریلا باشلانمیر. اینسان لار حؤرمتی ایسه سایغی سی بو ایلیشیک لرده سینیر. بو ایلیشیک لردن تؤره نن جوجوق لاردا بو دویون سیز ایرتیباطین خئیزسیزلیین دن بارینیب قوللانیرلار. بؤیله بیر سورونا هانسی بیر دوزگون یول دان دانیشمالییق؟؟؟

اسکی چاغلاردان یاسا اولونان قونو، اینجه ایندی کی دوروموموزون دوزگون سورون چؤزوشونون یولودور. یانی گئچمیش چاغ لاردا چوخلو دول کیشی- آرواد لارین ائولنمک یاساسی اولان قونو، ایندی کی بئله بیر دوروم دا یاشایان قیز- اوغلان لارین دوزگون یاشاماق یولودور. بو ائولنمه یین دویونو، عئینی تانیدیغیمیز سورکلی ائولنمه یین دویونو تک اولور. یالنیز اونو بیر اؤزه ل چاغا سینیرلاندیریرلار. بو ائولنمه یین ده سوره کلی ائولنمه یه تای، کبین یا مئهریّه سی اولور آنجاق، زامانی سینیرلی(محدود) اولوب، سورومونون[xxx] آزلیغنا گؤره، آز سانبال لی کبین یا مئهریّه یا صئداق اولور یا هئچ زاد اولمور. بئله ائولنمک ده، خانیما نفقه یانی یاشام خرجی یئتیشمیر. یالنیز همین مئهریّه یا کبین اونون حاققی اولور. البت یاشام خرجی یا نفقه نین اولوب اولماماسی بیر ایختیاری قونو تانینا بیلر کی بیر آغا بیر خانیمی ایسته یرکن اونا یاشام خرجی ده وئره بیلر، آنجاق بو ائولنمه یین یاساسیندا بونا زورون یوخدور. آنجاق بو ائولنمه یینده چاغی قورتولان دان سونرا یا آغا، چاغین قالانین باغیشلاییب کسندن سونرا، قادین چیچیک(صغیره) یا کسیک(یائیسه) اولماسا، ائولی لیک چاغیندا جینسی ایلیشیک اولورسا، خانیما2-3 دنه آیلیق قانی(حئیض آدینا تانینمیش) قورتولونجا، عیدّه ساخلاماق گرکلی دیر. یانی باشقا بیر آغایلا ائولنیب دویون باغلاماق قاداغان دیر[xxxi]. بئله بیر یاسا، بشر نسلینین دوزگون آتا – آنایا تانینماسینا، هابئله سوی لارین آری اولماسینا لازیم اولان منطیقی بیر یاسا دیر. البتّه منطیقی دیر کی قارنیندا اوشاغی اولان خانیمین عیدّه سی، اوشاغین دونیایا گلمه سینه دک اولور. یانی هر زامان کی اوشاق دونیایا گلدی، او خانیم ائله یه بیلر باشقا بیر دویون باغلاییب ائولنسین. گئنه البتّه بیلیریک هر یئرده ایسه همه شه اولوب او اینسان لار کی ائل ایچینده بئله بیر تانینیب یئرینه توشموش یاسالاری، یئره قویوب آیری یول لارا گئدیب لر کی خلاف تانینیب یانی بو ایشین خلاف سونوجودا اولوب.

بللی دیر کی بوشاق قونوسون، سینیرلی ائولنمک لره دئییله بیلمز نییه کی بو ائولنمک لر بیر تانینمیش چاغا سینیرلانیر. بو چاغ قورتولاندان سونرا، آغا یا خانیمین دویون لری قورتولور بیه کی آغا، چاغین قالانیندان گئچه ایسه دویونو کسه یا ایکی سینیرلی ائولنمک ده اولان کیمسه، اؤزلری ایسته یه لر دویونو کسیب بیتیره لر کی آغا قالان چاغی باغیشلاییر.

هر حالدا ائولنمه یین تملین ساده جه بیر دویون قویاراق، کی اونودا هر بیر اینسان اؤز دیلی یا یازی سیلادا یئرینه گتیره بیلیر، دونیانین ان ساده ایش لریندن دیر کی اونا هئچ بیر پارا یا پول دا گرکلی دئییل ایسه هر اینسانین بو یاسانی یئرینه گتیرمه یه اولاناقی وار. بو دویون چاغی سینیرلی(کئچیجی) یا سینیرسیز(سوره کلی) دا اولا بیلیر کی هرکس اؤز اولاناقی لا، هر هانسی سین ایسته سه سئچه بیلیر. یالنیز بونو دئمه لییک کی دویون، چاغی سینیرسیز یانی سوره کلی باغلانا یا سینیرلی، دوزگون بیر بیرین ایسته ییب یا یاشاماق نیازلارینی رفع ائدمه ک ایسته ین لرین آراسیندا دیر. یانی بؤیله دئییل کی بیری بونو اؤزونه ایش ائله یه بیر گون یا نئچه ساعات یا هر بیر قویولان چاغ بیری له اولوب اونا پول آلا، باشقا بیر چاغ آیری بیریسه پول آلماق اوچون اولا. هر گون یا داییما دا بو ایشی سوردوره. هر حالدا بو بللی بیر قونودور کی دونیانین هئچ بیر یئرینده، بئله بیر ایلیشیک لی اولماق لارا، ائولنمک دئمزلر. نییه کی ائولنمک بیر موقدّس یا قوتسال بیر قونو تانینیب کی تانری نین دوغا دا قویدوغو اولاناق یانی سؤز ایسه سؤزجوک لر، قوتلو جومله لر یارادارکن اوندا یاییلیر. بشرین سویو ائولنمه یین قوتلو دویونویله سورولور[xxxii]. یانی اینسان یاشامیندا، ان قوتلو وار دیر. تمل بودور کی ائولنمک اوره ک سئوگی سیله اولا یا آزی بیرینه سایغی قویارکن اونو یانیندا اولماغا قبول ائله یه سن. 

4-7- ائولنمک اولاناقی هانسی آدام لار آراسیندا

گؤردویوموز یئرین ایلاییندا، ائولنمک قونوسوندا آدام لارین ایلیشیک لی اولماق لاری دؤرد جوره اولوب. یا ایکی ارکک- دیشی( اوغلان- قیز، کیشی- آرواد، اوغلان-آرواد، کیشی-قیز) بیر بیریله ائولنیب ایلیشیک لی اولوب لار یا ایکی ارکک( کیشی-کیشی، اوغلان- اوغلان، اوغلان-کیشی) یا ایکی دیشی(قیز-قیز، آرواد- آرواد، قیز- آرواد)، یا دا بیر نفر اؤزویله ائولنیب. کی بو سونونجو قونو بوگونکو یئریمیزین تزه یاسالارا ایاق قویان قونوسودور. هامییا بللی دیر ان تانینیب یئرینه توشوب، دونیانین هر یئرینده مقبول اولان یاسا، ایکی قیز- اوغلانین ائولنمه یی دیر. بونا بوتون سوننت لر، بوتون دین لر بوتون توپلوم لار گؤستریب ایسه دوزگون تانییب لار. سونونجو دین یانی ایسلامین دا دوزگون ائولنمه یی ایکی قیز- اوغلان آراسیندا بیلیب قبول ائدیر. بو حتّی دوغانین دا دوغال یاساسی دیر. بوتون حئیوان لاردا دا، ارکک- دیشی جینسی وار کی دوغال ایلیشیک لر ارکک- دیشی آراسیندا اولوب، سوی لاری بؤیله بیر ایلیشیک دن تؤره نیر. حتّی بیتگی لر ایچین ده ده بو یاسانین اولماسینی گؤروروک. بئله بیر نن لری اؤرنک گتیرمه دن منظور، اونلاردا ائولی لیک قونوسونون اولماسین دئمک دئییل. بلکی هر بیر دوغال ایلیشیین نئجه لیین دئمک دیر. هر بیر نن ده، دوغال ایلیشیک لر، ایکی موخالیف جینس لر آراسیندادیر. یانی بیر جینسین بیر بیریله ایلیشیک لی اولماسی یا بیر جینسین اؤزویله جینسی ایلیشگی لیی(ایلیشیک لیی)، دوغانین موخالیف طرزینه گئدمک اولور، کی سونوجو دا هر بیر دوغال یاسادان ائشییه چیخماق تک، دوغایا یا ساغلام بدنه صدمه وورماق دیر.

باشقا بیر قونو بودور کی بشر سویوندا بیر ارکک یا دیشی کی ائولنمک ایسته ییر، هانسی بیر باشقا موخالیف جینس ده اولان لا ائولنه بیلر؟ بو قونونون اینسان لار ایچینده ان تانینیب دوزگون بیلینمیش گؤرسَنن بیچیم، بئله دیر کی: آتا-آنا ایسه آتا-آنانین آتا آنالاریلا هر نه قدر کی اسکی یه قاییداق، باجی-قارداش لارلا، باجی- قارداش اوشاق لاری ایسه هرنه قدر اشاغا نسل لره گئده ک یانی باجی – قارداش دان تؤره نن سوی لاریلا،  آباقا(بؤیوک عمی) ایسه آقا اینی (خیردا عمی)- بی بی(عمّه) ایسه آتا-آنانین عمی- بی بی سیله هابئله اسکی آتا-آنالارین گئچمیش سویلاریندا اولان آباقا ایسه آقااینی- بی بی لریله، دایی- دازار یا تئیزه[xxxiii](خالا) ایسه آتا-آنانین دایی-  دازاریلا هابئله اسکی آتا-آنالارین گئمیش سویلاریندا اولان دایی- دازاریلا، سوت آناسی سه اونون اؤزدش(مَحرم) لریله(بیر قادین دان کی اینسان موعیّن بیر سوره[xxxiv] اونون سودون امیب ایسه او قادینین اؤزدش لریله)، اینسانین اؤزوندن تؤره نن جوجوق لار ایسه هر نئچه سوی کی او جوجوق لاردان تؤره نیب له، اینسانین حیات یولداشینین آتا-آناسیسه اونلارین آتا-آنالاریلا هرنه قدر کی اسکی یه قاییداق، اینسانین یاشام یولداشیندان تؤره نن جوجوق لار ایسه اونلاردان تؤره نن سویلاریلا بو مرج له کی بو دیرین یولدشیلا جینسی ایلیشیکلیی اولا، اینسانین اؤز دوغما جوجوق لاری نین یاشام یولداش لاریسه هر نه قدر گله جک ده اؤز سویوندان تؤره نن اوشاق لارین یاشام یولداش لاری اولور لا، آتا-آنانین باشقا ائولندیک لری آغا- خانیم لاریلا کی اینسانین اؤز دوغما آتا آنالاری دئییل لرله ائولنمک اولماز. نییه کی بونلار اینسانا اؤزدش تانینیر کی اینسانین باشی ایسه بدنینین عورت دن باشقا یئرلرین گؤره بیلرلر. بونلاردان آرتیق، ایسلام دینینده بیر آغا- خانیم کی نئچه یول بیر بیرلریله ائولنیب گئنه بوشانیرلار بیر سیرا حالت لرده، داها بیر بیرلریله ائولنه بیلمزلر. بیر آغا ایکی باجی لادا بیر زامان دا ائولنه بیلمز(قورآن؛ نساء/23).  بو، سانیمجا بئله اولا بیلر کی توپلومسال سورون لار اوچون بو یاسا قویولوب. نییه کی هئچ آغانین دیرین یولداشینین باجی سیلا اؤزدش لیی یوخدور. اؤرنک ده دئیه بیله ریک حضرت یعقوبون اوشاق لاری کی چؤخلو ایکی باجی دان تؤره نمیش دیلر، توپلوم ایلاییندا سورون لو اولماق لاری اوچون بئله بیر یاسا قویولوب. نییه کی هر یاسا گرک بیر ندن لیک له اولا. دوغال ندن لر ایلک دن بشر سویوندا وار. آنجاق توپلوم سال سورون لار چاغ دا یارانیر.

 ایسلام ایسه یئر اوزونده اولان چئشیدلی ان چوخ تانینیب قبول اولونموش گله نک لرده بشرین ایلای بویو بئله دیر کی ائولی بیر خانیم لا ائولی لیک، یاساقلی یا قارام (حارام) بیلینیر. بوندان آرتیق، دوغال اولمایان اؤنملی محرم لیک یارانمالاردان بیریسی ده، بیر کیمسه نی اؤزونه اوشاق تک ائله مک دن یارانیر. البت بو اوزده، دئمه لی دیر هئچ بیر کیمسه ائله یه بیلمز بیر اوشاقی اؤزونه اوشاق تک ایسته سه بؤیوده، اونو اؤزونه اؤزدش بیله. تمل ده ایسلامین بئله بیر اوشاق لیق یاساسی یوخودور. یانی اوشاقی یالنیز دوغال اوشاق تانییر. بو تمل له اوشاق، اونو بؤیودنلره دوغال اوشاق اولمور آنجاق ائل تانیار ایسه ائل قایداسی، بیر تهر ده اوشاق لاری اولور. هر حالدا چون دوغال اوشاق دئییل گرک بیر تهر ائوین آغاسی یا خانیمی لا اؤزدش لیی جورلنه. ایسلام دا، بیر سیرا ایسلام بیلگین لری، سوت اوشاقی ائله مک یا اوشاق لا سینیرلی ائولنمه یی، اونلا اؤزدشلیک یارادماق یولو بیلیب لر. البتّه سوت اوشاقی اولماق، اوشاق ائله مه یه نیازی یوخدور. هر بیر اوشاق کی بیر آنانین سوتوندن بیر تانینمیش سوره ایچه، سوت اوشاقی اولور او خانیم ایسه اونون اؤزدش لرینه محرم اولور، ایسته ر اونلارین ائولرینده یاشایا یا یوخ. ایستر اوشاق لاری تک اولا یا یوخ. هر حالدا بؤیله جوجوق لا دا کی اونلا اؤزدشلیک یارانیب دیر، ائولنمک اولماز. کی بو قونونون نئجه لیی، بو یازی نین آماجیندا دئییل.   

اؤزدشلیک(محرمیّت) قونوسوندا هر جینس اؤز جینسی له ده اؤزدش لیی وار. کی ائولی لیک قونوسوندا، باشقا اؤزدش لره تای بونلارین بیربیرلریله ائولنمک لری، تانریسال دین لرده ایسه هر بیلیم سل بیر باخیش لا، دوزگون گؤرسنمیر.  ائولی لیک محاریمی بو یازدیغیمیز قدردن بیرآز چوخ اینجی لیی ده وار کی بوردا ان اؤنملی لری گتیریلیب. بو گتیردیمیز یاسالار دا گئنه اینسان نسلی نین قه وی یا گوجلو اولوب ساغلام اولماسی سه سورون سیز یاشاماسینا گؤره، بشر سویوندا اولماسی، گرکلی دیر. کی تانریسال دین لر آدامین یئره ایاق قویماسیندان بویانا جایدیریش لی اولمایان بیچیم ده، هامی سی بو یاسانی اینسان لار ایچینه گرکلی بیلیب لر. بیلدیمیز قدر ده ایلای بویو چئشیدلی توپلوم لاردا، بئله بیر زاد اولوب. گئنه بیلیریک بو یاسادان ائشییه چیخان لاردا یئر ایلاییندا اولوب. 

 5-7- بیر چاغ دا نئچه نفرله دویونلنمک 

یئر اوزونده گؤرونن ایلای بئله اولوب کی بیر سیرا آغالار بیر چاغ دا نئچه بیر قادین لا دویون ده اولوب لار. اؤزه ل لیکله شاه ایسه ایمپیراطورلار یا کندلرین ارباب لاری ایسه بئله بیر ماللی مؤکنت لی لر کی رسمی ائولنمک لریندن سونرا نه قدر کنیزه ده یئیه لیک لری اولوب. هرحالدا اونلارلا نئجه داورانماق هر یئرده بیر اولماییب، اینسان لارین یاخجی پیس لیک لرینه باغلی اولوب. بؤیله ائولنمک لر، ائله گوجلو گله نک اولوب ایلای بویوندا کی تانریسال دین لر یالنیز بونو سینیرلاندیریب بیر سیرا اخلاقی یاسالاری ائوده خانیم لارلا یاشاماق اوچون قویوب لار. ایسلام دینی کی سونونجو دین اولوب، مین دؤردیوز ایله یاخین(1397 گونش هیجری ایلی) بوندان اؤنجه گله رک، آغالارا ان چوخ سوره کلی ائولنمک سینیرین دؤرد دنه قویدو. بو گله نه یین آنلامی بو دئییل کی بو سینیر ایسماریش اولونوب. بلکی بیر دینی نظرده آلمالییق کی چئشیدلی چاغ لارا، چئشیدلی دوروم لارا، چئشیدلی دوروم لارا دانیشیر. بونلارین هامیسین نظرده آلاراق، دؤرد دنه یه چاتمادا، یوخاری چیخمانی قاداغان ائله ییب. بو دؤرد دنه دن دانیشمانی دا بیر سیرا دوروم لارا دئییب کی بوردا بحث یئریمیز دئییل. آنجاق قیسسا دئمه لییک کی، قورآن کیتابی نین نیساء سوره سی نین ایکی نجی ایسه اوچونجو آیه سی کی بو قونودان دانیشیر، یئتیم لرین حاق لارین یئمه ییب اونلارا وئرمک دن دانیشاراق، دؤرد دنه خانیم آلماغی آغالارا سینیر ائله ییر ایسه اساسن او آدام لارا کی عادیل اولا بیلمه یه جک لر(کی بئله بیر آدام لاردا اینجی تک یئرده گؤروشه بیلر)، چؤنرگه[xxxv] وئریر کی بیر دنه خانیم لا ائولنسین لر. بونو ایسه یانی بیردنه خانیم آلماقی عدله یاخین بیلیر. یانی اساس چؤنرگه کوتله یه عومومی حالدا بیردنه خانیم آلماق دیر کی بونو عدلین اولماسینا یاخین بیلیر(قورآن؛ نساء/2,3). هرحالدا ایندی کی عصیریمیز اوچون دئمه لییک، هر بیر آغا بیر خانیم لا سوره کلی ائولی لیک ده اولماغی اویغون ایسه اخلاقی دیر. بیه کی بیر سیرا نادیر اورتام یارانا. اؤرنک ده خانیمین چتین ایسه نادیر آلیزلیغی اولا کی جینسی ایلیشیک لیی اولا بیلمه یه یا حرکت دن توشه ایسه بئله بیر چتین دوروم لار کی اساسن بیریاشاماغی اولاناقسیز  یا چوخ چتین ائده کی اخلاقی بیر داورانیش دا آغا، خانیمی ساخلاییب، اونا تداوی ائده رکن، نفقه سین کسمه ییب، یالنیز بیر باشقا خانیم لا دا ائولنه، ایستر سوره کلی اولا یا کئچیجی (چاغی سینیرلی).

چاغی سینیرلی یانی کئچیجی ائولیلیک اوچون، ایسلام دا هئچ بیر سینیردان دانیشیلماییب. بونودا نظرده آلمالییق کی بو ائولی لیین ائله بیر سوروم ایسه مالی اوستلَنمک(تعهّود)لری یوخدور یانی گؤره و قونوسو بؤیله دویون ده چوخ آز دیر. اؤزه ل لیکله یاشام خرجی(نفقه) ایسه آغادان ایرث یئتیشمه یه شامیل اولمور. هرحالدا ایندی کی عصیریمیز ده، اخلاقلی بیر یاشام دا، بیر آغا سوره کلی بیر دویون ده اولاراق، داها باشقا بیر ائولییه یاخین لاشماز. بیه کی بیر سیرا گرکلی دوروم لاردا، اؤز سوره کلی دویونونده اولان قادینی نین ایسته ییب اوره ک لی اولماسیلا، سینیرلی ائولی لیی ده اولا کی البتّه بودا او چاغ گئچن دن سونرا، قورتولوب باشا چیخیر.    

 

[1] - لیسانس؛ توپراق موهندیس لییی(اکین موهندیسی سینین گرایییشلریندن)، ایندی یوکسک فیزیک ریشته سینده، اؤیرنجی ایسه محقق

 

[i] - Dașkın, Ali, Tütkcә-Farsca Dașkın Sözlüyü,3.Baskı, Tәbriz: Әxtәr Yayınevi,2008.

Sürülmәk: باخ: کشیده شدن(چکیلمک، ائدامه لی اولماق)

(داشقین، علی، فرهنگ ترکی فارسی داشقین، تبریز: اختر، 1386.)

[ii]- زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ شاهمرسی فارسی- ترکی، تبریز: اختر، 1388

Tәmәrqәzәk; باخ: قرآن مجید یا قرآن کریم

- تورکجه دیلده، عربجه ده دئییلن «کن» سؤزجویونه اوخشار یانی اینجه همین شکیل ده، بیر سؤزجوک وار کی؛ «کون» دئییلیر. بو سؤزجوک  اسکی  تورکجه ده «قوناق» آنلامیندا دیر. یانی نئچه سؤزجوک وار، قوناق آنلامیندا دیر. بیری « کون » دیر. بیری «قونوق» دورایسه ... . قوناق، قونماق کؤکوندن اولاراق، کیمسه نین بیر یئرده توشوب، قالیب یا اوتورماسینا دئییلیر کی کوتله دیلی بیرینین ائوی یا ... اولور. قوناقین قونوب قالماسی، کئچیجی بیر حالت ده اولور. قوناراق بیر حالت دیر کی بیر یئرده توشمه یی اولور. یانی اینجه باخاندا سونوجو، همین عربجه ده دئییلن «کن» لا، یاخین لاشیب بیر اولور. قونماق، اولماقی داشییر.

 (کون) . باخ: زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ  شاهمرسی ترکی- فارسی، تبریز: اختر،1387. KON [iii]

[iv] - soy; نسل

[v] - Kanar, Mehmet, BÜYÜK FARSҪA-TÜRKҪE SӦZLÜK, Tehran: irin,1996( 1374(g.h)).

Bax: Deney; Denemek: Azmayiș

- کاشغری، شیخ محمود بن حوسئین، دیوان لغات الترّک، ترجومه ایسه تصحیح: دکترحوسئین دوزگون(محمّدزاده صدیق)، تبریز: اختر یایین     ائوی، 1383.

آلقاماق: دوعا ائله مک(دیوان لغات التّرک)

: دوعا، خئیر ایسته مک، شُکر گذاری (Alqamaآلقاما؛ )

آلقا: دوعا [vi]

[vii] - Emoto, Masaru; The messages from water, published by: Hado(Hardcover (January 1, 1999). 

[viii] -Oyaran

[ix] - Golkarian(Güldiken), Kadir, RAHNAMA Türkҫe- Íngilizce- Farsҫa Sözlük, 2 ci Baski, Tehran: Rahnama, 2008.

(گلکاریان(گول دیکن)، قدیر، فرهنگ ترکی استانبولی-انگلیسی-فارسی، وایراست 2، تهران: رهنما، 1379)

[x] - Ilișkin: مربوط، پیوسته

باخ: گلکاریان(گول دیکن)، قدیر، همان.

[xi]-Olmazın; حئیرت گتیرن

باخ:  زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ شاهمرسی فارسی- ترکی، همن.

[xii] -Tansık: مؤجوزه، فوق العاده

باخ: رهنما سؤزلویو، همن.

[xiii]- Zare Shahmarasi, Parviz, Shahmarasi Sözlögü(Türkce-Farsca),Tәbriz: Әxtәr,2008.

 ( (زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ  شاهمرسی ترکی- فارسی، تبریز: اختر،1387

- ALQAYIT: باخ: حمد

[xiv] - زارع شاهمرسی، پرویز، فرهنگ شاهمرسی فارسی- ترکی، همن

باخ: اؤگمک(تسبیح ائله مک)، اؤگمه (تسبیح، سیتاییش)

 Alqamaqخئیرلییه دوعا یا آلقاما(آلقا) ائله مک، تانرییا شوکر ائله مک :(آلقاماق)

باخ: شاهمرسی تورکجه- فارسجا سؤزلویو، همان.

- [xv]

بو فئعل قفه یا کاهوا یا کافه کؤکوندن آلینیب. نییه کی قفه خانالاردا یا کافه یا کاهوا هانالاردا، بؤیله دب وار کی کوتله ییغیشیر، چئشیدلی قونولاری دانیشارکن، سال چیخ ائله ییر. توپلومون چئشیدلی قونولاری سوننتی قفه خانالاردا سئزیلیب، قاورانیر، قونونون اصل ترکینه یئتیشیلیر. اؤزه ل لیکله آذربایجانین بؤیوک کندلرینده قفه خانالارین بئله نقشی اولوب. هابئله اولوب بو قفه خانالارین نقشی دونیانین چئشیدلی دئوریم لرینده. بونلاردا گئچیریلن ایش، «فقه» ده گؤرولن ایشیله تملی بیر اولور. بونا گؤره بو فئعل ایشله نیلرکن، تورکجه ده «قفه له میرسیز» دئییلن فئعل، عربجه ده «لاتفقهون» دئییلن فئعل له  بیر اولور.   

(Revolution) دئوریم

[xvi] -  ؛ایجبارBax: Sahmәrәsi, Shahmarasi Sözlügü (Farsca-Türkcә), hemen

[xvii] -Zorunlu, zoraki: icbari;Bax:  kanar, hemen.

[xviii]- بو قونودا قفه لیک(فقاهت)ده ایشله ییب یازیلمیش کیتاب لار چئشیدلی ایسه اینجه ایضاح لاری وار. ائللیکده(عومومن)، اؤزه ل لیکله شیعه نین جعفری قفه لیینده یازیلان کیتاب لار کی«توضیح المسائل یا رساله عملیّه» دئییلیرلر،بو قونودا اینجه گیریش لری وار. کوللن ایستر شیعه لر ایچینده اولا یا سوننی لرده یا حتّی باشقا تانریسال دین لرده ده، دین بیلگین لری بو قونودا چئشیدلی ایضاح لاری وار. بو قونونون اینجه دوروم لاری ایسه دینی یارلیق یا اویومونو( حؤکمونو) بیلمک اوچون همین دئدیمیز توضیح المسائیل کیتاب لارینا یا سوننی لرین قفه لیک کیتابلارینا باخمالی دیر.

Oyum; حؤکم

[xix] -  Sürümlü: راییج

[xx] مئعیار-

[xxi] : حیفاظت، موحافیظت

[xxii] کنیز یا دیشی قولا بیر سیرا، قیرناق دا دئییب لر کی کولفت یا ائو قاراواشی آنلامیندا دا ایشله نیب. بونلاردان سورا آیری سؤزجوک لرده: قوما، اودالیق ایسه ...  بو سؤزجوک اوچون وار. -

[xxiii] بو اوزه رده، «النّبیُّ اَولی بِالمُؤمنینَ مِن اَنفُسِهِم» یا «اَطیعوالله و اَطیعوالرَّسول وَ اولوالأمر..) تکین آیه لر، تانیق گتیرمه یه اویغون اولا بیلر. کی ایلک آیه نین اؤزه ل اوزو ایناملی لارا دئییلیب. البت بو آیه لرین آنلامی ایسه ایشله تیم لری هئچ بو قونویا حصر دئییل. آنجاق بوردا دا ایشلنه بیلر. -

[xxiv] حداقلّ-

[xxv] اؤرنک ده، شیعه مرجع لرینده، آیت الله سیستانی بو قونونو قبول لوغو یوخدور. هئچ ده توضیح المسائیل یا رساله عملیّه سینده بو قونویا گیریشی یوخدور. باخ: سیستانی، سیّدعلی،توضیح المساییل، مشهد: عروج اندیشه، 1383(بئش اینجی باسقی؛1387). -

[xxvi] - Sorum: مسوولیّت

رهنما سؤزلویو، همن. باخ: گلکاریان(گول دیکن)،    

 زارع شاهمرسی، فرهنگ شاهمرسی فارسی- ترکی،همن.[xxvii]

[xxviii] -sorumunu

[xxix] گولکاریان(گول دیکن)، همان -

[xxx] -sorumunun

[xxxi] بو عیدّه، سورکلی ائولنمک لرین بوشاق یاساسیندا دا قادین لار اوچون چؤنرگه وئریلیب. کی قورآن کیتابی نین دئییلن گله نه یی له، 3 آیلیق قایدا یا همان 3 آی قانی قورتولونجا دیر. -

[xxxii] -sürülür

[xxxiii]  -teyze

Bax: kanar, hemen.

[xxxiv] -süre مودّت

[xxxv] دستورالعمل -