بدون دسته

M R Karimiکتاب دده ­قورقود تورک دونیاسی­نین، اؤزه­ للیکله آذربایجانین دونیا ادبیاتینا باغیشلادیغی ان دَیَرلی و محتشم بیر کتابدیر. بو کتاب بیر سیرا عالیملرین نظریجه آذربایجان تاریخی­دیر. اوسطوره دؤورونون دوشونجه­لرینی و آذربایجان خالقی­نین عنعنه­لرینی، قهرمانلیق روحونو، و یاشاییش طرزینی گؤسته­ریر. بو کتاب، تاریخین دریملیک­لریندن گلیر. 12 دستانی اؤزونده ساخلایاراق هر 12  داستان دا بیر بیرینه باغلی­دیر. اساسدا سانکی بیر روماندیر و اونون ایچینده ایگیدلیک، فداکارلیق، عائیله محبتی، وطن­سئوگیسی، انسان­سئورلیک، حق یولوندا چالیشماق، انسانی ایستکلر اوغروندا وار گوجیله اللشمک، ایده­آللار دونیاسینی قورماق اوچون مبارزه دالغالانیر. بورادا هم ساوش وار، ایگیدلیک وار، جان تهلوکه­سی وار؛ هم سئوگی، محبت، صمیمیت و درین بشری محبت واردیر. بورادا یئزله گؤگ بیر – بیرینه چاتیر، گؤزه للیک لر جانلانیر، گؤرکملی انسان سیمالاری خلق اولور، نهایت آذربایجان اوتوپیاسی یارانیر.

   کتاب دده­قورقود اسلامدان اؤنجه واریمیش. داستانلار اوسطوره دؤورانینی خاطیرلاییر. بیر گؤزلو جاناوار – تپخ گؤز ان اسکی اوسطوره­لردن ساییلیر و بیر چوبانین خیانتی اوزره ائلی تنبیه ائتمک اوچون یارانیر؛ او بیری طرفدن دلی­دومرول انسانلاری اؤلومدن قورتارماق اوچون عزرائیلین ساواشینا گئدیر. کتابدا اوخودوغوموز انسانلاریم هوندورلویو 6 – 7 متردن آرتیق­دیر. بونلارین هامیسی اوسطوره دؤوره­سی­نین دوشونجه­لریله باغلی­دیر. دوغرودور دده­قورقود کتابیندا دده قورقود، پیغمبر زمانیندا یاشاییر. کتابیت چوخ یئلرینده ایگیدلر نامازا دورورلار، آما اسلاملا اویغون اولمایان عامل­لر ده گؤرونور. مثلا قمیز ایچیرلر، مست اولورلار . . . بللی­دیر اسلام بویاسی سونرالار بو کتابا آرتیریلمیشدیر.

  تاریخه گلدیکده، بیز کتاب دده قورقودون وارلیغینی ساسانس شاهی اولان انوشیروانین صدر اعظمی بوذرجمهرین کتابخاناسیندا اولدوغونو اوخویوروق. 7جی یوزایلین مصر عالیمی "ابوبکر دواداری" اؤز کتابی "درر التیجان فی­التاریخ" اثرینده بونو یازیر. بو کتابدا دده­قورقود کتابی اولوخان بیتیکچی نی تانیتدیریر. دواداری یازیر کتاب دده­قورقودون تورکلرین تاریخی اولاراق عربجه­یه چئویرمه­سینی هارون­الرشید امر ائتمیشدیر. البتده هله بوگونه قدر بو کتابلار الده ائدیلمه میشدیر. آما آراشدیریجیلار بو آلاندا چالیشیر و بیر سیرا معلوماتلار دا قازانمیشلار.

   رشیدالدین فضل­الله همدانی 7جی یورایلده ایخانیلارین بؤیوک صدر اعظمی جامع التواریخ کتابیندا اوغوزنامه­دن چوخلو معلومات گتیریر. او، یازیر کی اوغوزخان آذربایجان آدینی بیزیم اؤلکه­یه وئرمیش، حتا بیر چوخلو قبیله­لره ده، او آد قویموشدور. او جمله­دن قپچاق، قانقولو، قارلوق، آغاجری، خلج و باشقا طایفالارین آدینی اوغوزخان وئرمیشدیر. دده­قورقود کتابیندا آد قویما، دده­قورقودون بوینوندادیر و اودور کی ایگیدلره آد وئریر؛ طایفالاری آییرد ائدیر. بورادا ایگیدلر اؤزلریندن قهرمانلیق، فداکارلیق گؤسترمه یینجه آد قازانا بیلمه ییرلر، آدسیز یاشاییرلار. آنجاق دده قورقود کتابی آدلیک قهرمانلارین کتابی­دیر. بو عنعنه اورخون آبیده­لرینده ده یازیلمیشدیر.

   مورّخلر تاریخی واراقلایاراق تورک – هون امپراتورلاری او جمله­دن مِتِه­خانی همان اوغوزخان بیلیرلر. نیبیجورین – 19جو یوزایلین روس تاریخچیسی اوغورخانی همان مِتِه­خان تانیتدیریر. مته­خان دا 217 ایل میلاددان اؤنجه هون امپراتورو و با خاقانی دیر. باشقا عالیملر اوغوزخانی بومین خاقانین افسانه­لشمیش سیماسی بیلیرلر. بومین خاقان گؤگ تورک سولاله­سی­نین باشلایانی­دیر. بونلارا گؤره­دیر کی آلبرت سورل فرانسیز عالیمی چوخلو آراشدیرمالاردان سونرا بو قناعته گلیر: "هله بشریت اوچون ایکی معما حل اولماییب: بیری تاریخده تورکلر و ایکینجیسی جغرافیادا قطب­لردیر."

   ابوالقاضی بهادرخان شجره التراکمه کتابیندا دده قورقودو غازان خانین وزیری بیلیر و تاریخی دوزگونلشدیردیکده اونون یاشاییش دؤورانی اسلام دینی نین ظهورونا اویغون گلیر. کتاب دده­قورقوددا دا بونا اشاره اولونور، آنجاق بو زمان دده قورقودون 295 یاشی واردیر. شجره التراکمه ده دده قورقود حاققیندا تاریخی معلومات آز دئییلدیر.

رشیدالدین فصل­الله همدانی­یه گؤره اوغوز خان، حضرت نوح پیغمبری اودلادیندا ساییلیر: نوح اوغلو یافث دیر، اونون اوغلو دیب باقوی، اونون اوغلو قاراخان و اوغوزخان دا قاراخانین اوغلودور. آنجاق بو معلوماتی آراشدیران ادیب لر، دده قورقود کتابینی آذربایجان تاریخی (شفاهی اولاراق و افسانه­لشمیش فورمو) بیلیرلر کی اوزانلار طریقی ایله افسانه لشمیشدیر. ضیاء بنیاداف آذربایجان عالیمی 10جو عصرین وئرگی دفترلرینی آراشدیرمادا نئچه یئر و بؤلگه آدی و بیر سیرا شخص آدلاریلا توش گلیر کی دده­قورقود کتابیندا آدلاری چکیلمکده دیر او جمله دن بؤلگه آدلاری آلیواوت، بایسونقار، قوتکند و شخص آدلاری اولان قورقود، بایندر، تورخان و باشقا آدلار کی دده قورقود کتابی­نین قهرمانلاری آراسیندا آدلاری گلمکده­دیر.

   اوختای افندیف کتاب "دیار بکریه"نی تورکجه­یه چئویردیکده باییندیرخانین ایران، توران، روم، شام و مصره حکومت ائتدیگی و قپچاق چؤلونده قالدیغینی تاپیر. باییندیرخانین قیشلاغی قره­باغ و یایلاغی گؤیچه دنیزی­دیر. بو اثرین (دیار بکریه) یازاریابوبکر تهرانی 10جو عصرین مورّخلریندن­دیر. او، بو کتابدا اوزون حسن قره­قویونلونو 53 نسل ایله باییندیرخانا چاتدیریر و اوندان قاباق 60 نسل ایله نوح پیغمبره یئتیشیر. همین کتابدا اوزون حسن 16جی جدّی مأمون و امین – عباسی خلیفه­لری – زمانیندا یاشاییر. اوزون حسنین 24جو جدّی سونقوربیگ­دیر کی گؤچه دنیزی یانیندا کافیرلرله ساواشیر؛ بو تاریخ اسلامدان اؤنجه­یه عاییددیر آنجاق بللی دئییلدیر کفاردان منظور کیملردیر! بوردا گلن آدلارین هامیسی دده قورقود کتابیندا واردیر.

   هر حالدا تاریخی قایناقلاری آختاردیقدا بوله معلوماتلار چوخدور. بیز، هله ایشین اوّلینده­ییک. چکدیگیمیز بو آدلار آذربایجانین هر بؤلگه­سینده موجوددور. بوگون باییندیر داغی زنگانین گپونئیینده دایانیب، اوروز چایی قیدارین قوزئینده آخیر، گؤیچه دنیزی گنجه­ده­دیر، قره­باغ ، قره­داغ و باشقا یئرلرین آدی هله بوگون ده سسلنمکده دیر. آذربایجانین هر یئریندن دده قورقود عطری گلیر، دده قورقود هله ده بیزیمله یاشاییر. الده اولان معلومات، دیوان لغات­التورک، جامع­التواریخ، شجره­التراکمه، دیار بکریه، 7جی عصر عرب سیّاحی ابن فضلانین یازیلاریندا موجوددور.

دده قورقودون آذربایجانلا ایلگیسینی یوزلرجه عالیم، مستشرق، تورکولوگ او جمله دن بارتولد، کوبوسکی، ژیرمونسکی، کونونف، کؤپرولو، اورخان شایق، محرم ارگین، حمید آراسلی، دمیرچی زاده، رفی بیگلی، تهماسیب و باشقالاری تائید ائتمیشلر.

   کؤپرولوزاده دده­قورقود کتابی حاققیندا بئله یازیر: "دده قورقود کتابینی بارازی­نین بیر کفه­سینه قویسان و تورک ادبیاتینی باشقا کفه­سینه، دده قورقود کفه­سی آغیر گلر". بئله اولدوقدا بیز دده­قورقود کتابینا نئجه باخمالی­ییق؟

   جفری لویس انگلیس دده قورقودشناسی نئچه ایللر بو اثرین اوستونده آراشدیرمالار ایره­لی سورموش و اونو دونیا کلاسیک اثرلریله توتوشدورموش و بو قناعته گلمیشدیر کی هومر – یونانین 2500 ایل بوندان قاباقکی رئمانچیسی ایلیاد و اودیسه اثرلرینده دده قورقود کتابیندان ایلهام آلمیشدیر. او، بو سؤزونه دلیل گتیرمکده بونو آرتیریر کی ایلیاد اثرینده اولان تپه­گؤز، نکجه بیر موجود کیمی رومان آراسیندا داستانا داخیل اولور و سونرا اوندان چیخیر؛ بیر حالداکی کتاب دده قورقوددان تپه­گؤزون نئجه موجود اولدوغو، نئجه یارانماسی و نه ایشلر گؤردویو و نئجه نابود اولدوغو تمامیله بیر پروسه­ده بللی اولونور؛ آنجاق ایلیاددان بونلاردان خبر یوخدور. یا دده­قورقود کتابیندا بامسی بیرک همان اؤزه­للیک­لریله داستاندا باشدان سونا کیمی یاشاییر، آما اودیسه اثرینده بو پروسه آیدینلاشماییر. جفری لویس بو اساسلارا دایاناراق دده قورقود کتابی­نین وارلیغینی میلاددان اؤنجه یوزایللره آپاریر.

   کتاب دده­قورقود بیزیمله بیرگه یاشاییر. تاریخ بویو اوزانلاریمیز دده قورقود داستانلارینین مختلف واریانتلارینی سؤیله میشلر و ایگیدلیک روحیه سیله برابر محبت و سئوگی غطرینی ائللریمیز ایچره پایلامیشلار. او جمله­دن زنگانلی آشیق بشیر 70 ایل بوندان اؤنجه دده­قورقود داستانینی سؤیله­میش و بوگونوموزون آشیقلاری­نین یادداشلاریندا قالمادادیر. ایراندا بؤیوک شاعیریمیز بولوت قره­چؤرلو (سهند) هر 12 بویو شعره چکیب و هر بویدا بیر اؤن سؤز و بیر سون سؤز آرتیرماقلار درین فلسفی گؤروشلرینی آچیقلامیش و شاه اثر یاراتمیشدیر. همان زمانلاردا صمد بهرنگی سهندین اثری سازیمین سؤزو کتابینا اوچ مقاله یازاراق دده­قورقود کتابینی دیللره سالدی و دومرول دیوانه عنوانلی کتابینی دده­قورقود داستانیندا ترجمه ائتدی. بیلیرسینیز 1944جو ایلده قوزئی آذربایجاندا – آذربایجان جمهوروسوندا دده­قورقود داستانلاری­نین شفاهی واریانتلارینی توپلاییب چاپ ائتدیردیلر. همین ایشی ایراندا دؤکتور صدیق جنابلاری گؤره­رک هفت مقاله عنوانلی کتابیندا یدئر وئردی. انقلابدان اؤنجه دؤکتور محمد حریری اکبری دده­قورقود کتابینی انگلیسجه ده فارسیجایا چئویردی و باباقورقود عنوانیله یایدی. انقلابدان اؤنجه هر نوع تورک کتابلاری­نین چاپی یاساق ایدی و دیلیمیزده هئچ بیر کتابا چاپ اجازه­سی وئریلمه­ییردی. آددا – بوددا اولان کتابلار دا گیزلیجه چاپ اولموشدور. آنجاق انقالاب عرفه سینده اوستاد محمدعلی فرزانه دده­قورقود کتابینی علمی مئتود ایله چاپا یئتیردی. انقلابدان سونرا نئچه – نئچه فارسی ترجمه­لری او جمله­دن اوستاد بهزاد بهزادی، اوستاد عزیز محسنی و باشقالاری طرفیندن یاییلدی. دده­قورقود کتابیندان رومانلار یازیلدی، سریاللاری چکیلدی، ایراندا مرحوم پورصمد دلی­دومرول آدلی فیلم چکدی و یوزلرجه هنری ایشلر میدانا گلدی.

   سئویندیریخی خبر بودور کی بوگون دده قورقود کتابی­نین اوچونجو الیازماسی ایراندا تاپیلدی. بو تاپینتی دیلیریمیزن و ائلیمیزین دوشمانلاری­نین آغزینی ابدی اولاراق باغلادی. اونلار چالیشیردیلار بو محتشم کتابی تکجه تورکیه یه عایید ائتمکله و یا قزاقستانا باغلاماقلا ایراندان و آذربایجاندا اوزاق سالسینلار. کتابلار پیس داورانیشلاری هله اونودولماییب. آنجاق بو تاپینتی اونلاری رسوای ائده­رک باشلارینی یئره تیکیر.

   بو اثر تهراندا بیر کتاب ساتیشی توکانیندا آلینیر. کتاب صاحیبی اؤزونو قاجار عائیله سیندن اولدوغونو بیلدیریر . اظهار ائدیر کی آقامحمدخان قاجار ائولادی دیر و آقامحمدخانین شخصی کتابخاناسی­نین وارثی­دیر و بو کتابی همان کتابخانادان گتیرمیشدیر. کتابی آلان اوستاد ولی محمد خوجه بیر گنبدلی عالیم­دیر. بو آدام الیازمانی تهراندا، تبریزده و آنکارادا نئچه عالیمه گؤسته­ریر. آنجاق سئویندیریجی حالدیر کی بو کتاب هله تاپیلان گونوندن نئچه آی کئچمه­میش و آنکارا یونیوئرسیته­سی طرفیندن چاپ اولوب یاییلیر. بو خبر ده تورک دونیاسیندا بؤیوک بیر حادثه دیر. دوستلاری سئویندیریر و یالانچی دوشمانلاری و ائلیمیزه یامان - یوغوز یازانلاری رسوای ائدیر.

   بیلیرسینیز کتاب دده قورقوددان بوگونه قدر ایکی نسخه تانینمیشدیر بیری واتیکاندا و بیری آلمانین دیرئزدئن شهرینده تاپیلدیغی اوچون واتیکان و دیرئزدئن نسخه لری آدلانیردی. آنجاق اوچونجو نسخه تهراندا تاپیلان و بوگون گنبد الیازماسی آدلانیر. بو الیازما آز بیر زماندا دونیا سویه­سینده سسلندی. منجه اونون اؤنملی اولدوغو نه دنلر بونلاردیر:

1 – بیزه ایناندیریر کی بو اثرین هله چوخلو و باشقا الیازمالاری دا واردیر. 100 ایلدن آرتیق دیلیمیزین یاساق اولدوغو، مدرسه­لرده، بیلیم یوردلاریندا و مدییالاردا قدغن اولان دیلیمیزین هله مینلرجه سندلری اوزه چیخماییب و بو تئزلیکده اونلارا شاهید اولاجاغیق.

2 – دیل باخیمیندان بو الیازمانین اؤنکی داها آرتیقدیر چونکی اونون دیلی آذربایجان ادبی دیلی­دیر و ادبی دیلیمیزین عیارلانماسیندا یئری بوش ایدی؛ ایندی بو یئر اولغونلاشیر.

3 – مانقوردلارین آغزینی بوتونلوکله باغلاییر.

4 – ادبیاتیمیزین درینلشمه سینه، گلیشمه سینه یول آچیر و ایران تورکلرینی – ایستر آذربایجدا، تورکمن صحرادا، مهتلف شیوه لرله دانیشان تورک دیللی ائللریمیز خوراساندان توتوب قاشقایی قدر، فارس ایالتلرینده یاشایان تورک خالقی­نین بیرلشمه­سینه زمینه یارادیر.

یئنی تاپیلان دده قورقود کتابی دؤرد اؤیرنجی­نین همتی ایله» ناصر شاه گؤلی، ولی­الله یعقوبی، شهروز آتابای و سارا بهزاد – آنجاق آنکارا یونیوئرسیته­سی­نین عالیم­لری نظارتی آلتیندا  یئرینه یئنیشیب و آنکارا یونیوئرسیته­سی نین دیل و تاریخ – جغرافیا فاکولته­سی­نین چاغداش تورک لهجه لری و ادبیاتلاری بؤلومونون درگیسینده – "­مدرن تورکلوک آراشدیرمالاری" درگیسینده 2019 هزیران آییندا چاپ اولدو. بو دَیَرلی ایش اوچون بو عزیزلره اللرینیز وار اولسون دئییرم. بونلار کتابی کامل صورتده آراشدیرمیشلار، سؤزجوکلری بیر بیر آییرد ائدیب اونلارین صرف و نحوینی آچیقلامیشلار و خامیدان اؤنملی بودور کی بو عالیملر کتابین دیلینی ایران آذربایجان تورمجه سینه عائید اولان اردبیل – تبریز آغزیندا یازیلدیغی اولدوغون اونوتمامیشلار. بو علمی ایشده آخساقلیقلار واردیرسا، یاخین گله جکده عالیملریمیز طرفیندن داها علمی باخیشلارلا آرادان قالدیریلاجاقدیر. او جمله­دن پروفسور دؤکتور صدیق جنابلاری نین درین علمی باخیشی بیزه یارارلی دیر. بو عالیجناب عالیم، کتابی چاپا حاضیرلامیشلار. عالیم اثری مستقل بیر کتاب بیله­رک آق قویونلولار دولتی نین صفوی لره کئچید دؤورونده تبریزده و یا تبریزه یاخین بیر یئرده بیر شیعه مذهبلی و یا بیر قیزیل­باش شخصین طرفیندن یازیلمیشدیر و دیل شیوه­سی ده او زمانین آذربایجان شیوه­سی­دیر. پروفسور صدیق بو اثری 30 بؤلومه بؤلموش و سون بؤلوم قازان­خانا عائیددیر.

   بو کتابین سونوندا اوخویوروق: غازان­خان اژدها ایله "ساوالان داغیندا" ساواشیب اونو اؤلدورور و بو عباره­لریلن باشا چاتیر:

"غازان­خان آتدان دوشدی، یئتمیش قدم سکیردی. باییندیر پادشاهون ایاغینه دوشدی. اژدها دریسیندن دوزلمیش سایبانی تیکدی. باییندیر پادشاه سایبانون آلتیندا باغداش قوردی. یئددی گون یئددی گئجه پادشاهی قوناقلادیو دده­م قورقود دئیر: غازان کیمی قوچاق ایگید دونیادان گلدی کئچدی."

   گؤردویونوز کیمی بو دیل بیزیم بوگون آذربایجاندا دانیشدیغیمیز دیل­دیر. بو 61 صفحه­لیک کتاب، نستعلیق خطی ایله یاتزیلنیش و حاشیه لرده قیریق نستعلیق ایله آرتیرمالار واردیر. بو الیازمادا دده قورقوردون واتیکان و دیرئزدئن نسخه­لرینده اولان قهرمانلارین دا آدلاری چکیلیر و حادثه­لر آذربایجاندا کئچیر؛ عئینی حالدا باشقا شهرلرین آدلاری دا گلیر مثلا بغداد، موصل، دمیرقاپی، داغستان، همدان، قزوین و باشقا یئرلردن آد آپاریلیر. غازان خان ساوالان داغیندا اژدها ایله ساواشیر. هابئله ایچ اوغوز و دیش اوغوزون دا آدی گلیر و ایکی اوغوزون بیلشمه لریندن سؤز گئدیر.

کتاب باشدان باشا مسجع جمله لر، بیر بیرینه ایغون سؤزجوکلرله باغلانیر. شعرلر نثره یاخین و نثرلر ده شعر کیمی اوخونور. بیر قطعه:

مرد ایگیدلر اردمی­دیر آقاسی اؤنونده یوز آغارتماق

قاراقوچلار اردمی­دیر میدانیندا چابوسی دومان چؤکوب توز اگلنمک

آلپ اوزانلار اردمی­دیر مردایگیدلری تعریف ائتمک

و . . .

باشقا بیر قطعه:

مردایگیدین آلتیندا

   ساواش گونو بدوو گره­ک

اول بدوون اوستون آلیب

   اگلنمه­گه مرد ایگیده

      هنریلن اردم گره­ک

آلا جیدا بولوب غنیمینی

   آت بئلینده قارا یئره دوشورمه­گه

      مرد ایگیدین قوللاریندا قوّت گره­ک

قوّت داخی نئیله­سون بیر آللاهون وئرگیسی

      ایگیدلره دولت گره­ک.

کتابین باشا – باشیندا اسلام پیغمبریندن علاوه حضرت علی­دن مدحلر گله­رک "شاه مردان" عنوانیله تعریف اولونور.

   بو اثرین یاییلماسی، آذربایجان دوسمانلاری نین یالان – بوغوضلارینی، یامان یوغوزلارینی بوشا چیخاریر و جواد طباطبائی کیمی هرزه دانیشان و قانمتز مریدلری نی و بولون مانقوردلاری و ساتقینلاری و آذربایجانا قارشی دورانلاری رسوای ائدیر.

کتاب دده­قورقوددا قادین سیماسی

   کتاب دده­قورقود تکجه مردایگیدلر کتابی دئییل؛ بلکه یاشاییش صحنه­لرینده ارله قادین چیگین چیگینه ساواشلاردا، چالیشمالاردا و بوتون یاشاییشدا یاشاییرلار. قادینلار حتا ساواش کیدانیندا ایگیدلردن دال قالماییرلارو. هر 12 بویدا قهرمان قادین قهرمان ایگیدلرین یانیندادیر. بیر بالاجا باخیش بونو داها آیدینلاردار. دلی دومرول بیر کاروانین کؤرپو یانیندا اوتراق ائدیب آغلاما سسلری یوکسه­له­رک آغلاماقلارین دلیلینی سورور. بیلیر اونلارین گنج بیر ایگیدی اؤلموش. قلاتیلی کیندی سوردوقدا عزرائیلی دئییلر. دلی دومرول عزرائیلیم ساواشینا حاضیرلانیر. آنجاق اونا دئییرلر کی عزرائیل گؤزه گؤزسنمز. آما عزرائیل ایکی دفعه اونا نازل اولور، عزرائیلین گلمه­سیندن نه قاراووللار خبردار اولور و نه قاپیلار اونا مانع اولا بیلیر. آنجاق دلی دومرول عزرائیل ایله اوز به اوز گلدیکده عزرائیلی قووالاییر. نهایت بیر گون آت سوره­رک آتین آیاغی زویور و همان دم عزرائیل دلی دومرولون سینه­سی اوسته چؤکور. دلی دومرول عزرائیلدن ایسته­ییر اوغرولار کیمی جان آلماغا گلمه­سین بلکه بیر ایگید کیمی اونونلا قارشی قارشیا دایانیب ساوشسین. دلی­دومرول ایله عزرائیل آراسیندا دانیشیقلار گئدیر و عزرائیل دئییر کی تانری امریله اونون جانینی آلماغا مأمور اولموشدور. دلی دومرول تانرییا باش اگیب، آنجاق بیر فورصت ایسته ییر و تانرییا حؤرمتله یاناشیرو تانری نین خوشونا گلیر و عزرائیلی قیراغا چکیب دلی­دومرولون یئرینه اونون باشقا بیر عزیزی­نین جانینی آلماغا مأمور ائدیر. عزرائیل دلی دومرولدان ایسته­ییر اؤزونون یئرینه باشقاسینی تانیتدیرسینو دلی­دومرول آتاسی نین یامیما گلیب آنا آتاسی اونو جوابلاییر کی هر نه ایسته­سن دونیا مالیندان کئچه­رم آما جانیمی وئره بیلمه­رم. آناسی یانینا گئدیر آناسیندان دا بئله جواب ائشیدیر. عزرائیلدن ایسته­ییر اجازه وئرسین قادینی ایله وداعلاشیب جان وئرمه­گه گلسین. آما قادین بونا راضی اولماییب، اؤزونو قوربان وئرمه­گه حاضیر اولدوغونو دئییر. نهایت ارله قادین بیرگه عزرائیل یانینا گئدیب ایسته­ییرلر ایکیسی­نین جانینی دا بیرگه آلسین.

تانری بو خبری ائشیده­رک توتدوغو تصمیمی پوزور و اونلارا اوزون عؤمور باغیشلاییر. بئله­لیکده گؤرونور کی سئوگی تانری میم ارده سینی سیندیرا بیلیر.

   باشقا داستاندا قانتورالی ائله بیر قیز ایسته­ییر کی آت سورمه­ده اوندان ایره­لی کئچسین، اوندان تئز دوشمان قارشینا چیخسین و اوندان گئری قالماسین. بو یولدا سالحان خاتونو تاپیر، آما اونا چاتماق اوچون اوچ وحشی جاناواری اؤلدورمه­لی­دیر. قانتورالی مبارزه میدانینا گیریر و باشاریلار گؤسته­ریب غلبه چالیر و سالجان خاتون ایله اؤز ائلینه دؤنور. قاییدیش یولدا یورقونلوغونو آلماق اوچون اوزالانیر و یوخا آپاریر. بو زمان دوشمان فورصتی غنیمت بیلیب یوگورور. سالجان خاتون بونو گؤردوکده ساواش پالتاری گئییب اؤز ایگیدیندن مودافیعه اوچون حاضیرلانیر. بو اثنادان قانتورالی یوخودان اویانیر و گؤرور سالجان خاتون آت اوستونده و قیلینج الینده دوشمانلاری قیریر. سجده­یه دوشوب و تانرییا بئله بیر شرافه ال تاپدیغیندان شوکر ائدیر.

   دیرسه­خان اؤز اوعلو بوغاچ­لا دوشمانلارین توطئه­سی اوزوندن اوز اوزه دایانیرلار. دیرسه­خانین قادینی و یا بوغاچین آناسی اؤز عملیله گؤسته­ریر کی هم وفالی بیر قادین دیر ارینه و هم مهربان آنادیر اوغلونا. او، دده بالانین آراسیندا فداکارلیقلار گؤسته­ریر و نهایت آتا – اوغولو بیرلشدیریر و دوشمانلار قارشیندا بیرگه ساواشا حاضیرلاییر و اونلارا غلبه چالیر.

   سالور غازان خان قادینی – بورلا خاتون دا بئله ناموسلو، اوره­یی یانان، عاغیللی و فداکار بیر قادین­دیر. اوغلو اوروزخان یولوندا فداکارلیقلار گؤسته­ریر و سئویمای اری یولوندا جاندان کئچیر و نهایت ائلیه – وطنینه شرف قازانیر.

   قادینلار دده قورقود کتابیندا گولشمه­ده، آت سورمه­ده و قیلینج وورمادا ایگیدلردن دالدا قالان دئییلدیرلر. عئینی حالدا لیاقت گؤسترمه­ین ایگیدلر ده ائولنمه اجازه­سی تاپماییرلار.

   بامسی بیرک داستانیندا بانو چیچک ائلیمیزین محبتلی – ووقارلی گؤزللریندن دیر. او 16 ایل بامسی بیرکین یولونو گؤزله ییر، اونا وفالی قالیر و نهایت دوشمانلاری رسوای ائده­رک آرزوسونا چاتیر. بورادا صداقت، صمیمیت، عزت و گؤزه للیک لر دالغالانیر.

   دده­قورقود کتابیندا قادینلار ارلرینه مصلحت وئره­ن، یاردینچی اولان، اونونلا چیگین چیگینه ایشله­ین، ساواشان و ووقار – متانتله – باشی اوجالیقلا یاشاباندیر. دده قورقود دونیاسیندا قادین ایستر آنا اولسون، ایستر سئوگیلی بیر یار اولسون، قارداشینا بیر مهربان باجی اولسون یا آتاسینا – آناسینا بیر سئویملی قیز؛ هر حالدا انسانی سیمالارین ان گؤزل تصویرینی گؤسته­ریر. آنا اولاندا اوغول – قیزلارینا مهربان و صمیمی بیر آنادیر، محبتله اونلاری دویدورور و وطن اوغروندا جان قویان اوغول – قیزلار بئجردیر.

دده قورقود کتابیندا 24 خانیم و گؤزل و قهرمان قادین سیماسی واردیر. بو دونیادا نئچه اَشلی اولما یوخدور، بیر ایگید دونیادا تکجه بیر قادینلا ائوله­نیر و باشقا سئوگیه یول وئرمیر، و بیر قادین دونیادا بیر ایگیدله عؤمور سورور.

   بولود قره چؤرلو – سهند

سهند آذربایجان مدرن شعری­نین بینالارینی دده قورقود داستانلاری اساسیندا یارادیر. او، هر جور ساختاکارلیقدان قاچاراق اجتماعی – فلسفی دونیا گؤروشونو دده قورقود دونیاسیلا باغلاییر. درین فلسفی دوشونجه­لرینی داستانلار ایچینده آچیقلاییر. شاعیر گؤزل شاعیرانه باخیشیلا داستانلارین ایچ قونویونو تاپیب انسان حیاتی­نین درینلیک­لرینی آیدینلاشدیریر. سهندین فلسفی گؤروشونده انسان، بوتون کائناتین مرکزینده دایانیر. حقیقت لر باخچاسی انسانلا چیچک­له­نیر و بارا اوتورور:

حقین – حقیقتین باخچاسی هر واخت

انسانلا گول آچیر، انسانلا سولور

ان بؤیوک حقیقت انساندیر آنجاق

انسانسیز حقیقت اولسا کور اولور.

   سهند، دده قورقود داستانلارینی شاعیرانه و بوگونون ایستک لری اساسیندا سؤیله ییر؛ اونون ایچ حقیقت لرینی اوخوجویا چاتدیرماق اوچون هر داستانین باشلانغیجیندا بیر پرولوق (اؤن سؤز) و سونوندا بیر ایپیلوق (سون سؤز) آرتیریر. پرولوقلاردا اوخوجونون ذهنینی داستانا نسبت اویادیر و سونوندا ایپیلوقلاردا سونوجلاری بیر – بیر آچیقلاییر. بورادادیر کی ائلیمیزین قارشیندا دایانان چتین لیک لری دیله گتیریر و اونلارلا نئجه داورانمالی اولدوغوموزو بیان ائدیر. دیلیمیزین، ائلیمیزین دوشمانلارینی تانیتدیریر و حقلریمیزدن مودافیعه ائدیر.

دده قورقود بویلاریندا بیر ملت، بیر خالق یاشاییر. بورادا بیر سیرا اساس سیمالار اورتاقدیر، غازان خان، باییندیرخان، بورلا خاتون و . . . بیر بویدا یوخ، باکه تامام بویلاردا اشتراک ائدیرلر. بونلارلا بیلیریک اوغوز یوردو بیر اؤلکه دیر؛ ائلیمیز ده کؤچه ری یوخ بلکه یئرلی مدنیت صاحیبی اولان بیر ملت دیر. یوخسا بامسی بیرک 16 ایل سفره چیخاندان سونرا نئجه اؤز وطنینه قاییدیر؟ کؤچری ائلدن اولسایدی داها نه ره یه قایداجاق ایدی؟

   دده قورقود بویلاری آذربایجاندا اوز وئریر و بوگون ده آذربایجانین هر بیر بوجاغیندان ، هر داغیندان و هر دره سیندن دده قورقود ایسی گلیر. کتابدا آدلاری گلن یئرلر هامی اوچون تانیشدیر. حتا داغلار، دره لر، بولاقلار اونلارین آدلارینا دئییلمکده دیر. دده قورقود بویلاری مختلف فورمالارلا خالقین دیلینده گزیر، خالقین کواتورونه، ذهنینه و ائوینه سوزوب گیرمیشدیر. اوندا اولان آتالار سؤزو دیللرده سؤیله نیر، افسانه لریمیزده، ناغیللاریمیزدا دده قورقود سؤزلری داخیل اولموشدور. اونون عطری، ایسی و قوخوسو یاشاییشیمیزدا یاشاییر. اوندا یارانان دونیا بوگون آذربایجان خالقی نین دونیاسی دیر. بو ایده آللار دونیاسیندا آنا محبتی، آتا عشقی، اوغول – قیز، ار – قادین سئوگیسی، قهرمانلار دونیاسی، هم رزم و هم بزم دونیاسی، یاخشیلیقلار، گؤزه للیک لر، فداکارلیق، آزادلیق، برابرلیک، وطن سئورلیک، لنسان سئورلیک دونیاسی دیر. مثبت انسانلار بورادا جانلی – جانلی یاشاییرلار. قهرمانلارین سیماسی فیلسوفلارین لگندیک لری و تصویره آلدیقلاری سیمالاردیر. سئوگیلی لرین محبتی صاف، تمیز، دوغرو و درین عشقدن یارانان مقدس بیر سئوگی دیر. بو دونیادا فداکارلیق اساس بیر اراده دیر؛ غنی لر همیشه فقیرلرین یادیندا و فیکرینده دیرلر؛ چالیشیرلار چیلپاق، آج – یالین انسان اولماسین؛ آزادلیق دونیاسینی یاراتماق اوغروندا چالیشماقلاردا ال بیر اولوب، مقدس بیر یولدا دؤیوشمک، یاخشیلیقلارا ده یر وئرمک، پیس گئدیشلری و پیس گلیشلری آرادان قالدیرماق بو دونیانین اؤزه للیک لری دیر.

   دده قورقود کتابیندا پیس بیر انسانلا اوز – اوزه گلمه ییریک، بگه نیلمه میش بیر گئدیشی گؤرموروک، اوغورلوق، آدام اؤلدورمه، خیانت و . . . بو دونیادا یئری یوخدور. بونلار واردیرسا دا دده قورقود دونیاسیندان ائشیکده دیر و بو یوردو ایگیدلری اونلارلا ساواشا چیخیرلار.

   بورادا هامی باشی اوجالیقلا یاشامالی دیر. هئچ بیر ظلم، خانلیق و زوراکیلیق یوخدور. هامی آزاد یاشاییر، آزادجاسینا یوردون آوادانلیغینا ، خالقین راحاتلیغینا چالیشیر. زامانی گلنده هانیسی ال بیر اولوب بیرگه چالیشیرلار، دؤیوشور، شادلیقلاردا توی توتوب بایرام ائدیرلر و یاس اوز وئره نده بیر بیرینه دایاق اولورلار. بورا دده قورقود دونیاسی دیر، آذربایجان ایده آللار دونیاسی.

   بورادا ایگیدلرله قادینلار فرقی یوخدور. بیرگه ساواش میدانیندا چالیشیرلار، ایش واقتی زحمتلره قاتلانیرلار؛ آنجاق سئویب سئویلمک زامانی فورصتی الدن وئرمیرلر و سئوینج – سئوگی یاشاییشین ان گؤزل آنلارینی اونوتماییرلار. بئله گؤزل دونیادا انسانین نه فمی؟!